Σταμάτης Βούλγαρης

Ελληνικά

πρώτος πολεοδόμος της νεότερης Ελλάδας αρχιτέκτονας και ζωγράφος πήρε μέρος στη μάχη του Βατερλό

Γεννήθηκε στο χωριό Ποτάμι Λευκίμμης στην  Κέρκυρα, το 1774. Γονείς του ο Αλέξανδρος Βούλγαρης του Αλοΐζου, και η Λουκία Πανδή. Σε ηλικία επτά ετών θα φοιτήσει στο σχολείο της Αγίας Ιουστίνης στην Γαρίτσα, όπου μαθαίνει τα πρώτα γράμματα. Εκεί είχε συμ­μαθητή τον Ιωάννη Καποδίστρια μετέπειτα πρώτο Κυβερνήτη της Ελ­λάδας. Το 1836 αποσύρεται στην ιδιαίτερη πατρίδα του την Κέρκυρα, όπου πέθανε το 1842.

Κατά την πολιορκία της Κέρκυρας από Ρώσους και Τούρκους το 1799, θα εξουδετερώσει ένα βλήμα που είχε πέσει, κάτι που θα εκτιμήθηκε  ιδιαίτερα από τον Γάλλο στρατηγό Σαμπό και τον κατατάσσει στον γαλλικό στρατό.

Όλη η Κέρκυρα έμαθε για το μεγάλο κατόρθω­μα του νεαρού Σταμάτη Βούλγαρη. Το θάρρος κι η τόλμη του έσωσε την πόλη από μεγάλη καταστροφή. Πολλά γυναικόπαιδα σώθηκαν καθώς και οι συμπατριώτες του, αλλά και ένα ολόκληρο σώμα Γάλλων πολεμιστών, που βρισκόταν εκείνη την εποχή στο νη­σί, ως στρατός κατοχής.

Η παράξενη ιστορία του αρχίζει το 1799, την ε­ποχή που ο Ρωσικός και  Τουρκικός στόλος πολιορκούσε την Κέρκυρα. Ήθελαν τότε να διώξουν τους Γάλλους και να γίνουν κύριοι του νησιού. Η πολιορκία έγινε τότε με μεγάλα καράβια, που ήταν γεμάτα με αναρίθμητους πολεμιστές και είχαν στο κατάστρωμα τους πολλά κα­νόνια. Ο βομβαρδισμός της Κέρκυρας άρχισε νωρίς το πρωί. Μια βόμβα από ένα Ρωσικό καράβι έπεσε κοντά σ’ ένα στενό δρόμο. Τότε ο νεαρός Κερκυραίος με απίστευτη ψυχραιμία έτρεξε κοντά της, και με κίνδυνο της ζωής του άρπαξε το φυτίλι της και το τράβηξε προς τα έξω.

Έκπληκτος ο Γάλλος λοχαγός έτρεξε κι’ αγκά­λιασε το νεαρό Κερκυραίο ήρωα, τον φίλησε και τον πήρε μαζί του μέσα στο φρούριο για να τον παρουσιά­σει στο στρατηγό Σαμπό. Στη σχετική αναφορά του εί­πε για το κατόρθωμα του νεαρού Κερκυραίου και ο Γάλ­λος στρατηγός δεν χρειάστηκε πολύ χρόνο για να πά­ρει την απόφαση του. Από κείνη τη στιγμή ο Σταμά­της Βούλγαρης έγινε επίλεκτο μέλος της Γαλλικής φρουράς της Κέρκυρας. Έτσι ο Βούλγαρης, το φτω­χό χωριατόπαιδο, ακολούθησε τους Γάλλους, όταν αυτοί παρέδωσαν την Κέρκυρα στους Ρώσους και Τούρκους έφυγαν για τη Γαλλία.

Από τότε άνοιξε μια καινούργια σελίδα στη ζωή του μικρού ήρωα. Ο προστάτης του στρατηγός Σαμπό δεν τον εγκατέλειψε, όταν έφτασαν ύστερα από πο­λυήμερο και κοπιαστικό ταξίδι στη Γαλλία. Εκτιμώντας τη γενναία του πράξη φρόντισε να τον γράψει στη Στρατιωτική σχολή. Ο Βούλγαρης έδειξε μια ξεχωρι­στή επιμέλεια κι ύστερα από μερικά χρόνια αποφοίτη­σε με τον βαθμό του ανθυπολοχαγού. Υπηρέτησε στο Γαλλικό στρατό και κατόρθωσε με την ικανότητα του να φτάσει στο βαθμό του λοχαγού.

Ο νους του γενναίου Κερκυραίου, όμως, ήταν πάντα στην πατρίδα του. Η Ελλάδα ήταν τ’ όνειρο του και γι’ αυτό παρακολουθούσε μ’ ενδιαφέρον κάθε κίνηση που γινόταν για την απελευθέρωση της. Το 1827, ό­ταν ο πρώτος κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας α­νέλαβε τη διακυβέρνηση, μετά την απελευθέρωση, κάλεσε μεταξύ άλλων και τον Βούλγαρη να επιστρέψει στην Ελλάδα για να προσφέρει τις υπηρεσίες του στον τόπο. Υπήρχε ανάγκη απ' τους ανθρώπους εκείνους, που είχαν σπουδάσει στο εξωτερικό και μπορούσαν με τις γνώσεις τους να βοη­θήσουν στη δημιουργία του νέου Ελληνικού κράτους. Ο Βούλγαρης αποδέχτηκε αμέσως στην πρόσκληση του Καποδίστρια και συναντήθηκαν στην Αγκόνα της Ιταλίας, πριν αυτός έρθει στην Ελλάδα. Μετά από πολύωρη συζήτηση με τον Κυβερνήτη δέχτηκε να τον ακολουθήσει και έτσι έφτασε μαζί με τον Καποδίστρια στο Ναύπλιο τα Χριστούγεννα του 1827.

Φεύγοντας ο Καποδίστριας για την Αίγινα, προ­σωρινή τότε πρωτεύουσα του νεοσύστατου κράτους, ά­φησε τον Βούλγαρη στο Ναύπλιο με την εντολή να με­ριμνήσει για την ανοικοδόμηση της πόλης, η οποία ήταν σχε­δόν ακατοίκητη. Ο μακροχρόνιος πόλεμος την είχε μεταβάλει σε ερείπια, ενώ τα έλη αποτελούσαν σοβαρό κίνδυνο για την υγεία των κατοίκων.

Ο Βούλ­γαρης δεν ήταν όμως ένας απλός αξιωματικός, είχε πολλές τεχνικές γνώσεις κι από τα πολύτιμα στοιχεία που περιλαμβάνονται στην μελέτη του αείμνηστου Παύλου Κυριαζή, στην έκδοση του Τεχνικού Επιμελη­τηρίου, που έγινε το 1976 για τους «Πρώτους Έλλη­νες Τεχνικούς Επιστήμονες», μαθαίνουμε ότι ο Βούλ­γαρης απέκτησε προστάτη τον προσωπικό φίλο του Βοναπάρτη λοχαγό Βαλόν και ότι σπούδασε σε ανώτα­τες στρατιωτικές σχολές, παρακολουθώντας όμως ι­διαίτερα τον μηχανικό κλάδο. Το 1808 ήταν υπολοχα­γός μηχανικού, του Γαλλικού στρατού, αλλά πα­ράλληλα έδειχνε ιδιαίτερη κλίση στις τέχνες και τα γράμματα. Είχε μάλιστα ικανότητες στη ζωγραφική και υπήρξε μαθητής του διάσημου Γάλλου ζωγράφου Ζακ Λουί Δαβίδ.

Χάρη στις τεχνικές του γνώσεις, ο Βούλγα­ρης, μπόρεσε να βοηθήσει τον Καποδίστρια στην ανοικοδόμηση του Ναυπλίου. Χρησιμοποίησε ύ­στερα από εντολή του Κυβερνήτη και τον Νικόλαο Μαυρομμάτη με τον οποίο κατέγραψαν τους πρόσφυ­γες που βρίσκονταν τότε στην πόλη, και επέλεξαν ένα τόπο εκτός πόλεως για να δημιουργήσουν συνοικι­σμό γι’ αυτούς.

Το Μάη του 1828 ο Βούλγαρης είχε ήδη υποβάλει ένα πλήρες ρυμοτομικό σχέδιο, που ενθουσίασε τον Καποδίστρια. Μετά το Ναύπλιο ασχολήθηκε με το σχέδιο της Τρίπολης, ενώ λίγο αργότερα, πάλι με εν­τολή του Καποδίστρια, μελέτησε το σχέδιο της Πά­τρας, που υπέβαλε το Γενάρη του 1829 στον Κυβερνήτη. Είναι χαρακτηριστικό της πατριωτικής στάσης του Κερκυραίου τεχνικού το γεγονός, ότι την αμοιβή του για το σχέδιο της Πάτρας τη διέθεσε ολόκληρη για να φυτευτούν δέντρα στην καινούργια πόλη. Ο Βούλγαρης δίκαια θεωρείτε ο πρώτος Έλληνας Πολεοδόμος της απελευθερωμένης Ελλάδας.

Ήταν άνθρωπος με πολ­λές ανησυχίες. Στο στρατό το Μεγάλου Ναπολέοντα η παρουσία του ήταν έντονη. Από τα υπάρχοντα ιστο­ρικά στοιχεία που ερεύνησε στο Παρίσι ο Παύλος Κυριαζής αποδεικνύεται, ότι πήρε μέρος σε πολλές επικίνδυνες αποστολές μέχρι το 1815 που ο λαμπρός ή­λιος του Ναπολέοντα άρχισε να δύει. Πραγματοποίησε, όπως φαίνεται, ένα μυστικό ταξίδι στα Επτάνησα. Οι Γάλλοι δεν μπορούσαν να χωνέψουν την Αγγλική κυ­ριαρχία σε αυτή την περιοχή και τον έστειλαν να μελετήσει την κατάσταση, αλλά πιάστηκε στο στενό του Οτράντο αιχμάλωτος από τους Άγγλους, οι οποίοι τον έκλεισαν στις φυλακές της Μάλτας ως επι­κίνδυνο κατάσκοπο. Μετά την αποφυλάκισή του, το Φεβρουάριο του 1810 και ύστερα από αρκετό καιρό ε­πέστρεψε στην Κέρκυρα. Είδε τους δικούς του στο Αλεύκι –εκεί ζούσε η παντρεμένη αδελφή του Ιουστίνα– και χάρηκε την παραμονή του στην Κέρκυρα. Από εκεί έφυγε στην Ήπειρο με ειδική αποστολή και επέστρεψε στο Παρίσι, όταν οι Άγγλοι κατέλαβαν και την Κέρκυρα.

Ο Βούλγαρης πήρε μέρος στην περίφημη μάχη του Βατερλό, και μετά την πτώση του Ναπολέοντα απομα­κρύνθηκε από το Γαλλικό στρατό. Ιστορικές πηγές τον παρουσιάζουν να πολεμάει το 1823 στην Ισπανία και λίγο αργότερα στις Αντίλλες και στη Μαρτινίκα. Έ­τσι πέρασε την ανήσυχη ζωή του, με πολλές περιπέτειες, αλλά και δόξες, τιμές και πλούτη, που του επέτρεψαν ν’ αφήσει με τη διαθήκη του πολλά αντι­κείμενα και χρήματα σε αγαπημένα του πρόσωπα.

Ο Κερκυραίος αξιωματικός του Γαλλικού στρατού έχοντας την επιθυμία να πολεμήσει και για την Ελ­ληνική ανεξαρτησία κατόρθωσε να ενταχθεί στο επι­τελείο του Γάλλου Μεζόν, που ήρθε στην Ελλάδα για να διώξει τον Ιμπραήμ. Η δράση του δεν είναι γνωστή εκείνη την περίοδο. Όλα τα στοιχεία που αναφέρουν οι ερευνητές μιλάνε για την παρουσία του πλάι στον Καποδίστρια από το Δεκέμβρη του 1827 που ήρθε μαζί με τον πρώτο Έλληνα Κυβερνήτη στην ε­λεύθερη πατρίδα.

Άλλες πληροφορίες αναφέρουν ότι ο Βούλγαρης αρκετά χρόνια μετά την άφιξή του στην Ελλάδα κατατάχθηκε στον τακτικό Ελληνικό στρατό με το βαθ­μό του ταγματάρχη των Επιτελών. Το 1842 πέθανε στην Κέρκυρα σε ηλικία 68 ετών. Στο αγαπημένο του νησί ζούσε πολλά χρόνια μετά την παραίτηση του από το στρατό. Η διαθήκη του ανακαλύφθηκε στο Αρχειοφυλακείο της Κέρκυρας από τον Κώστα Δαφνή. Την συνέταξε λίγο πριν πεθάνει και άφηνε κληρονόμους τις τρεις αδελφές θυγατέρες της αδελφής του Ιουστίνας, συζύγου Δημητρίου Κουρή από το Αλεύκι. Χρήματα μοίραζε σε διάφορους άλλους φίλους και συγγενείς. Στον Σπυρίδωνα Μοναστηριώτη, στην υπηρέτριά του Μαρία Βασά –στην πιο φτωχή κοπέλα του χωριού Πο­ταμός του Αλευκιού–, Μαρία Δημητρίου Γουρίλα, στον Κωνσταντή Βούλγαρη και στον Ηλία Γεροντικό. Το χρυσό του ρολόι έδωσε στη γυναίκα του Αντωνίου Καντόνη. Πολλούς πίνακες του που βρίσκονταν στο Παρίσι άφησε σε άλλους, και στο Γαλλικό Προξενείο άφησε χρήματα για να μοιράζονται σε φτωχούς Γάλ­λους της Κέρκυρας.

Το πόσο ενδιαφέρον πάντως έχει η ζωή και η δρά­ση του Κερκυραίου αρχιτέκτονα, πολεοδόμου και ζω­γράφου Σταμάτη Βούλγαρη, αποδεικνύεται από τα συνεχή δημοσιεύματα και τις έρευνες που εξακολου­θούν και σήμερα από αξιόλογους επιστήμονες. Η αρχιτέκτων επίκουρη κα­θηγήτρια στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο κ. Μάρω Καρδαμίτση-Αδάμη δημοσίευσε ένα εμπεριστατωμένο άρθρο για τον Βούλγαρη, αποκαλύπτοντας ότι απέδω­σε πολύτιμους καρπούς μια έρευνα στο αρχειακό υλικό του υπουργείου Άμυνας της Γαλλίας.

Μεταξύ των νέων στοιχείων που δημοσιεύει είναι, ότι ο Βούλγαρης στο Παρίσι παρακολούθησε μαθήματα στην Ecole Centrale des Quatre Nations, ενώ ταυτόχρονα μαθήτευσε στη σχολή ζωγραφικής του μεγάλου Γάλλου ζωγράφου και φιλέλληνα Jacques-Louis David. Ο Βούλγαρης πέρασε μια όμορφη ζωή στο Παρίσι, αλλά απέφυγε όπως φαίνεται τις φατρίες και τα ατελιέ των δια­φόρων ζωγράφων, όπου η ατμόσφαιρα ήταν πολύ νοσηρή και δεν ταίριαζε στη νοοτροπία του Κερκυραίου καλλιτέχνη. Αργότερα ο Βούλγαρης υπηρέτησε ως σχεδιαστής και κατόπιν μαθητής γεωγράφος μηχανι­κός στην Depot General de la Guerre, όπου η παρεχό­μενη παιδεία ήταν αντίστοιχη εκείνης των αποφοί­των Πολυτεχνείου.

Το 1817, σύμφωνα πάντα με τα νέα στοιχεία της κ. Καρδαμίτση-Αδάμη, ο Βούλγαρης πολιτογραφήθη­κε Γάλλος κι έφτασε στη Γρανάδα της Ισπανίας με την 3η Μεραρχία της στρατιάς των Πυρηναίων. Τον εντυπωσιάζουν τα ανάκτορα της Αλάμπρα, οι κατοι­κίες των Μαυριτανών βασιλέων, τον μα­γεύει η φύση, οι κήποι και το παζάρι, οι δεξαμενές και τα περίπτερα, οι στοές και τα ανατολίτικα λου­τρά, αλλά γενικά οι αραβικές μνήμες που ήταν εκεί πολύ έντονες.

Μετά την Ισπανία ταξίδεψε στο Καγιέν της Γαλλικής Γουιάνας, κατόπιν βρέθηκε στις Αντίλλες και στα νησιά Μπαρ­μπάντος, αργότερα στη Μαρτινίκα και τον Άγιο Πέ­τρο, κλείνοντας έναν κύκλο ταξιδιών που είχε πάντοτε όνειρο.

Αξίζει να θυμόμαστε με θαυμάσιο αυτόν τον πατριώτη, σπουδαίο πολεοδόμο, αρχιτέκτονα και μεγάλο ζωγράφο, τον οποίο οι Γάλλοι τον παρασημοφόρησαν με το Σταυρό της Λεγεώνας της Τιμής και το Σταυρό του Αγίου Λουδοβίκου. Οι Έλληνες; Πλήρης του τάφου σιωπή!!!

Ο Σταμάτης Βούλγαρης μετά την αποστράτευσή του από το Γαλλικό Στρατό έγραψε τρία βιβλία: Το Notice sur le Conte Capodistrias de la Grece, με τη συνοπτική παρουσίαση του Κόμη Ιωάννη Καποδίστρια, Κυβερνήτη της Ελλάδας. Το βιβλίο αποτελεί μια από τις εγκυρότερες μαρτυρίες για την περίοδο της διακυβέρνησης της χώρας από τον Ιωάννη Καποδίστρια με πολλές και σημαντικές πληροφορίες, τόσο στο κείμενο, όσο και στις υποσημειώσεις.

Το Ηθοπλαστική μελέτη. Στο βιβλίο αυτό ο Βούλγαρης επιχειρεί μια εξέταση της γαλλικής ζωγραφικής των αρχών του 19ου αιώνα και κυρίως του δασκάλου του David. Δημοσίευσε πολλά σχέδια του, όπως το ρυμοτομικό σχέδιο της Πάτρας κι ακόμα ένα σχέδιο της πολιορκίας της Ναυπάκτου. Ένα από τα πολύτι­μα δημοσιεύματα είναι κι η επιστολή που του είχε στείλει από τις Βρυξέλλες τον Απρίλη του 1821 ο δάσκαλος του ζωγράφος Δαβίδ. Ο μεγάλος καλλιτέχνης που ζούσε τότε εξόριστος στο Βέλγιο, του έγραφε ότι δεν μπορεί να λησμονήσει τη συμπαράσταση του στην περίοδο που υποχρεώθηκε να φύγει εξόριστος. «Μόλις δείτε κάποιον να υποφέρει βρίσκεσθε πάντοτε εκεί για να τον ανακουφίσετε». Ο Δαβίδ δεν είχε λησμονήσει αυτή τη στάση του φίλου και μαθητή του Βούλγαρη. «Αν και ο χαρακτήρας του ανθρώπου είναι ευμετάβλητος, εσείς παραμένετε πάντα πιστός στα ι­δανικά σας...». Αυτά του έγραφε ο Δαβίδ που τον έζησε στο Παρίσι, ο οποίος είχε εκτιμήσει τη συμπεριφορά, το ταλέντο, αλλά και τη γενναιότητα του.

Το Αναμνήσεις, περιλαμβάνει μια σειρά από δοκίμια που γράφτηκαν σε διάφορες χρονικές περιόδους από το 1821 μέχρι το 1834. Μερικά από αυτά αναφέρονται στις αναμνήσεις από τη ζωή του στη Γαλλία και τα ταξίδια του, ένα από αυτά, είναι αφιερωμένο στο θάνατο του λόρδου Βύρωνα και ένα στην επίσκεψη του Θεμιστοκλή στο Βουλευτήριο της Κέρκυρας. Το βιβλίο συνοδεύεται από σειρά σχεδίων, μεταξύ των οποίων τα σχέδια των Πατρών και της Ναυπάκτου με αναφορά στην τελευταία πολιορκία της πόλης. Μέσα από τα κείμενα των τριών βιβλίων μπορεί κανείς να διακρίνει έναν άνθρωπο ευαίσθητο, αλλά και αυστηρό, λογικό και οραματιστή, αφοσιωμένο φίλο και πιστό συνεργάτη.

 

hellenicpaedia.gr Ιστορικές σελίδες Κωνσταντίνος Πάγκαλης Απρίλιος 2018

αι ζωγράφος πήρε μέρος στη μάχη του Βατερλό