Πόθεν η ονομασία Δωροθέα

Ελληνικά

Δωροθέα ἐκ τοῦ ΔώραΔωρὶς καὶ θέαΘεά· τὸ πρῶτον συνθετικὸ ἀναφέρεται ἀμέσως εἰς τὸν χρυσόν. Δωρὶς θυγάτηρ τοῦ Ὠκεανοῦ, βασίλισσα τῆς θαλάσσης, τῆς ἀπεράντου ταύτης κοιτίδος τοῦ χρυσοῦ, γεννήσασα ἐκ τοῦ Νηρέως πεντήκοντα θυγατέρας, τὰς Νηρηΐδας καὶ Δωρίδας, τὰς χρυσαλακάτους καὶ χρυσοφόρτους ταύτας Νύμφας καὶ Πριγκηπίσσας τῆς μυθικῆς καὶ ὡραίας Ἑλλάδος.[1]

Δωρὶς πάλι, Πολυδώρη ἡ εὐηδὴς καὶ Εὐδώρη θυγατέρες τοῦ Ὠκεανοῦ καὶ τῆς Τιθύως.[2] Δώριον θυγάτηρ τοῦ Δανοῦ τῆς αὐτῆς συστάσεως. Δωρὶς θυγάτηρ τοῦ Νηρέως καὶ τῆς Δωρίδος. Δῶρος υἱὸς τῆς Νύμφης Ὀρσηΐδος ταὐτὸν τοῦ Χρυσηΐδος. Δῶρος υἱὸς τοῦ Ἀπόλλωνος, τοῦ πολυχρύσου τούτου Θεοῦ, τοῦ Θεοῦ τοῦ φωτὸς καὶ τῆς λάμψεως.[3] Δουρίτης «Χρυσίη ἡ πολύχρυσος» Ἀφροδίτη.[4] Εὐδώρη Νηρηῒς θυγάτηρ τῆς Δωρίδος καὶ Νηρέως. Πανδώρα, ἡ διὰ τῶν «χρυσέων ὅρμων της» ἀποβᾶσα «πῆμ’ ἀνδράσιν ἀλφηστῆσιν»,[5] ἡ καὶ ἄλλως ταὐτοσημάντως Ἀξιοθέη λεγομένη, σύζυγος τοῦ Χρυσοῦ Προμηθέως.

Πολυδώρα Νύμφη Ὠκεανὶς χρυσῆ καὶ αὕτη. Πολύδωρος υἱὸς τοῦ παγχρύσου Πριάμου καὶ τῆς Ἑκάβης, ὁ διὰ τοὺς θησαυροὺς αὐτοῦ φονευθεὶς ὑπὸ τοῦ βασιλέως τῆς Θράκης Πολυμάστορα.[6] Ἕτερος Πολύδωρος υἱὸς τοῦ ὁλοχρύσου Κάδμου. Κλυτοδώρα σύζυγος τοῦ Μινύου, ἦν δὲ ὁ Μινύας ὁ πρῶτος βασιλεὺς ὁ κατακτήσας θησαυρόν. Μινύαι οἱ χρυσοθῆραι Ἀργοναῦται, πατὴρ δὲ τοῦ Μινύου ὁ Χρύσης – Ποδειδῶν. Δῶρον ὁ διδόμενος χρυσὸς τιμῆς ἕνεκα καὶ αγάπης. Ἐν γένει ἡ λέξις ὂρὤρ, ὡς ἀναγράφομεν ἐν ἄλλῃ μελέτῃ ἡμῶν, ἀνεκδότῳ ἔτι, σημαίνει φῶς, λάμψιν, αἴγλην, τὶ τὸ ἐρυθρωπὸν καὶ ξανθωπὸν καὶ χρυσοειδὲς καὶ ἀργυροειδές. Ὁρῶ, ὡρίων, Ὧρος ὁ Αἰγύπτιος θεός, Oriens ἡ Ἀνατολή, Aurore ἡ Ἠώς, ταῦτα πάντα ἀναφέρονται εἰς τὴν αἴγλην καὶ τὴν λάμψην, ἀλλὰ σημαίνουν ἐπίσης καὶ τὸν χρυσὸν καὶ τὸν ἄργυρον καὶ πᾶν ἐν γένει μέταλλον ἔχον στιλπνότητα. Ἄβωρ ἡ Ἠὼς καὶ ἄβω τὸ πρωΐ, κατὰ τὸν Ἡσύχιον, ἀλλὰ καὶ αὖβρον αὔρον, ὁ χρυσός· ὀροβύτης ἡ χρυσόκολλα, ὅρμος χρυσοῦν κόσμημα, ἄργος ὁ λαμπρὸς καὶ ὁ ἄργυρος ἐκ τῆς αὐτῆς ρίζης ορ προέρχονται, ὅπως καὶ τὸ δῶρον ὁ διδόμενος χρυσὸς ἤ ἄργυρος. Εἶναι δὲ γνωστὸν ἐκ τῆς Μυθολογίας ὅτι ἐκ τοῦ Ἕλληνος, υἱοῦ τοῦ Δευκαλίωνος καὶ τῆς Νύμφης Ὀρσηΐδος, ἐγεννήθη ὁ Δῶρος. Καὶ Δαρεῖος τὸ αὐτὸ σημαίνει, ἄνθρωπον πλούσιον, ἀφνειὸν ἔχοντα χρυσὸν καὶ ἄργυρον. Ὁ Ὅμηρος ἀναφέρει Δάριν ἱερέα τοῦ Ἡφαίστου ἐν Τροίᾳ τὸν ἀφνειὸν : 

 Ἦν δέ τις ἐν Τρώεσσι Δάρης /  ἀφνειὸς ἀμύμων, ἱερεὺς Ἡφαίστιο.[7]

 Καὶ Ὀρέστης σημαίνει ἄνθρωπον ἔχοντα χρυσόν· ἦν δὲ ὁ Ὀρέστης υἱὸς τοῦ πολυχρύσου Ἀγαμέμνονος. Ὁ Ὅμηρος ἐκτὸς τοῦ Ὀρέστου,[8] ἀναφέρει καὶ ἄλλα ὀνόματα ἐκ τῆς αὐτῆς ρίζης ταὐτοσήμαντα, ὡς τὸν Ὀρσίλοχον,[9] τὸν Ὄρμενον, τὸν Ὀρμενίδην,

«οὖ ὁ πατὴρ ἔθηκε,[10] τὸν Ὀρέσβιον», / «ὅς ῥ’ ἐν Ὕλῃ ναίεσκε μέγα πλούτοιο μεμηλώς»,[11] / τὸν Ὀρθαῖον τὸν ἐξ Ἀσκανίης ἐριβώλακος»,[12] τὴν Ὀρτυγίαν, ἔνθα ἡ Ἄρτεμις ἐφόνευσε δῆθεν τὸν Ὡρίωνα·[13] τὸν Ὀρχομενὸν τὸν περιέχοντα τὸν θησαυρὸν τοῦ Μινύου,[14] ὀνόματα πάντα χρυσοειδῆ, καὶ ἀργυροειδῆ, καὶ Ὄρθρος ὁ φύλαξ τῶν βοῶν ἤ τοῦ χρυσοῦ τοῦ ἐκροσώπου τοῦ χρυσοῦ Γηρυόνου· πρὸς τὸν χρυσὸν σχετίζεται καὶ Ὄρτυς Γόρτυνος καὶ Κόρτινο· καὶ Ὀρεστιάδες Νύμφαι αἱ προστάτιδες τῶν μεταλλείων τοῦ χρυσοῦ καὶ ἀργύρου· τὸ θέμα λοιπὸν ορ σημαίνει χρυσόν, ὅστις Λατινιστὶ λέγεται aurum, λαβὼν τὸ ὄνομα ἐκ τοῦ ἑλληνικοῦ ἄβρον· aurifer δὲ ὁ χρυσοφόρος, argentum ὁ ἀργυροῦς· καὶ Γαλλικὰ ἐκ τῆς αὐτῆς ρίζης or ὁ χρυσὸς· doré ὁ κεχρυσωμένος καὶ orfevre ὁ χρυσοχόος.[15]

Ἐκ τούτων πάντων καθίσταται πρόδηλον, ὅτι τὸ πρῶτον συνθετικὸν τοῦ ὀνόματος Δωροθέα σημαίνει χρυσόν, ἀλλὰ καὶ τὸ δεύτερον θεὰ ἀσφαλῶς εἰς τὴν αὐτὴν ἔννοιαν ἀναφέρεται. Εἴδομεν ὅτι ἡ Πανδώρα ἡ πολύχρυσος ἐκαλεῖτο καὶ Πραξιθέα. Θόας ἐλέγετο καὶ ὁ παρὴρ τοῦ χρυσοῦ Κάδμου, ὁ τὰ χρυσᾶ μεταλλεῖα τοῦ Παγκαίου ὄρους πρῶτος ἐκμεταλλευθείς, ὁ ἀπαντώμενος ὅπου πολύτιμα τοιαῦτα μεταλλεία καὶ ἐν Λέσβῳ. Θόας ὁ Ἥφαιστος ὁ θεὸς τῶν μετάλλων. Θόας υἱὸς τοῦ Ἀνδραίμονος καὶ τῆς Γοργοῦς· ἀλλ’ ἡ λέξις Ἄνδρος ἀναφέρεται εἰς τὸν χρυσὸν.

Τὸ ὄνομα δὲ Γοργὼ σημαίνει χρυσῆ. Γοργὼ ἡ τοῦ Φόρκυνος καὶ τῆς Κοιτοῦς ἦν ἡ προσωποποίησις τοῦ χρυσοῦ, ἡ μεγάλη Θεὰ τῆς Κερκύρας–Παξῶν.[16] Θοὸς κατὰ τὸν Ἡσύχιον ὁ λαμπρός, καὶ Θοῶσαι = λαμπρύναι. Θόαξος δὲ καὶ ὁ πάγχρυσος Ἀπόλλων· καὶ Θόαι νῆσοι αἱ ἄλλως Ἐχινάδες καὶ Ὀξεῖαι, αἱ ὁποῖαι, ὡς ἀπεδείξαμεν, εἶναι αἱ νῆσοι τῶν Παξῶν, τοῦ Ὀχετοῦ τούτου τοῦ χρυσοῦ κατὰ τὴν ἀρχαιότητα.[17]

Ἐν γένει δὲ ἡ ρίζα θο, θε, ἀναφέρεται ἀρχικῶς εἰς τὸν χρυσόν. Θέσας κατὰ τὸν Ἡσύχιον θησαυρίσας. Θηκία κατὰ τὸν Ἡσύχιον ὁ θησαυρός. Θάσος ἡ Χρυσῆ νῆσος, ἡ ἔχουσα μεταλλεῖα χρυσοῦ· διὰ τοῦτο καὶ αἱ βασιλοποῦλαι τῆς θαλάσσης Νηρηΐδες καὶ Ὠκεανίδες Νύμφαι, «αἱ θοαὶ νύμφαι»,[18] φέρουσι συννήθως τὸ ὄνομα ἀρχόμενον ἐκ τῆς ρίζης θο, θε, ὡς Θέτις ἡ μήτηρ τοῦ Ἀχιλλέως, ἀλλὰ καὶ ἡ θάλασσα ἡ ἀνεξάντλητος αὕτη ἀποθήκη τοῦ χρυσοῦ.

Θόωσα νύμφη, ἐξ ἦς ὁ Ποσειδῶν, ὁ καὶ Χρύσης, ἐγέννησε τὸν Πολύφημον. Θόη ἑτέρα νύμφη Νηρηῒς χρυσῆ καὶ αὕτη βασιλοπούλα,[19] καὶ αἱ ἄλλαι ἀδελφαὶ αὐτῆς Κυμοθόη, Ἀμφιθόη, Πραξιθέα, ἡ καὶ Μετάνειρα σύζυγος τοῦ Κελεοῦ βασιλέως τῆς Ἐλευσίνος. Νικοθόη μία τῶν Ἀρπυιῶν ἡ καὶ Ἀελλόπη, ἥτις διωκομένη ὑπὸ τοῦ Βορέου ἦλθε φεύγουσα εἰς Ἐχινάδας.[20] Πραξιθέα Νηρηῒς σύζυγος τοῦ Ἐριχθονίου, ἦν δὲ ὁ Ἐριχθόνιος περιβόητος διὰ τὰ πλούτη αὐτοῦ.[21] Δεξιθέα, ἐξ ἦς ὁ Μίνως ἐγέννησε τὸν Εὐξάνθιον. Πραξιθέα θυγάτηρ τοῦ Θεσπιοῦ καὶ Λαοθόη ἡ ἀδελφὴ αὐτῆς. Ἱπποθόη, ἐξ ἦς ὁ χρυσοῦς Ποσειδῶν ἁρπάσας αὐτήν, ἐγέννησε τὸν Τάφιον ἐπὶ τῶν Ἐχινάδων, τῶν Ταφίων νήσων· τούτου υἱὸς ἦν ὁ Πτερέλαος, «ὅν ἀθάνατον ποίησε Ποσειδῶν, ἐν τῇ κεφαλῇ χρυσῆν ἐνθεὶς τρίχα»·[22] τούτου υἱὸς ἦν ὁ Ἴθακος. Ἱπποθόων δὲ υἱὸς καὶ αὐτὸν τοῦ χρυσοῦ Ποσειδῶνος.

Καὶ δὲν εἶναι αὐταὶ μόναι· ὑπάρχουν καὶ ἄλλαι, ἐκ τῶν ὁποίων θὰ ἀναφέρωμεν ὁλίγας ἀκόμα· οὕτω Πασιθόη ἐλέγετο ἡ θυγάτηρ τοῦ Ὠκεανοῦ καὶ τῆς Τιθύος, κατὰ τὸν Ἡρόδοτον. Πασιθέα μία τῶν χρυσῶν Χαρίτων. Πασιθέα θυγάτηρ τοῦ Νηρέως καὶ τῆς Δωρίδος. Πασιθέα μία τῶν Ναϊάδων Νυμφῶν, γυνὴ τοῦ πάνυ ἀφνειοῦ Ἐριχθονίου, καὶ μήτηρ τοῦ Πανδίωνος, ἤ καὶ Πραξιθέα λεγομένη. Πασιφάη θυγάτηρ τοῦ Ἡλίου καὶ τῆς Περσηΐδος, ἀδελφὴ τῆς Κίρκης καὶ γυνὴ τοῦ Μίνωος, μήτηρ τοῦ Κατρέως, Δευκαλίωνος, Γλαύκου, Ἀνδρόγεω, Ἀριάδνης καὶ Φαίδρας· ὀνόματα πάντα ἀναφερόμενα εἰς τὴν λάμψιν, τὸ φῶς, τὸν χρυσόν· διότι ὅπως ἡ λέξις θέα, θόα, ἔχουν τὴν ἔννοιαν ταύτην, οὕτω καὶ ἡ λέξις πασ, παγ, παζ, κατ’ ἐξοχὴν σημαίνει χρυσόν, ὡς διὰ πολλῶν ἀνεγράψαμεν ἐν τῷ ἔργῳ ἡμῶν «Φῶς ἀπὸ τὰ βάθη τῶν αἰώνων».[23] Παγ, Παγασσαί, Παγκαῖον ὄρος, Παξός, Πάγκα.

Πὰζ, ἑβραϊστὶ σημαίνει τὸν χρυσόν· πᾶσις (καπασὰς) δὲ τὸ κτῆμα, ἡ κτῆσις, συνεπῶς τὸ χρῆμα, ὁ χρυσός· τοῦ π καὶ φ ἐναλλασσομένων τὸ πᾶς καὶ πᾶσις γίνεται φᾶσις· οὕτω δὲ Πάσις καὶ Φάσις ἐλέγετο ὁ χρυσορρόας ποταμὸς τῆς Κολχίδος καὶ ὁ Νεῖλος αὐτός· διὰ τοῦτο καὶ ἡ Ἀφροδίτη ἡ χρυσῆ καὶ Πάγχρυσος, κατὰ τὸν Ὅμηρον, θεὰ ἡ ἐκ τοῦ ἀφροῦ τῆς χρυσοφόρου θαλάσσης γεννηθεῖσα, ἐλέγετο καὶ Πασικράτα, ὄνομα ἐντελῶς ἀποδίδον τὴν ἔννοιαν τῆς Κυθήρης, Παφίας χρυσῆς θεᾶς.

Κατὰ τὰς ἀνασκαφὰς τὰς γενεμένας εἰς Παγασσάς, τὰς ἔπειτα ὀνομασθείσας Δημητριάς, ἀνευρέθη ἐπιγραφὴ τῆς θεᾶς Πασικράτας, τὴν ὁποίαν ἄλλοι μὲν ἐξέλαβον ὡς τὴν Ἄρτεμιν ἤ Περσεφόνην, θεὰς ἀληθῶς ἐχούσας σχέσιν πρὸς τὸ φῶς, τὴν λάμψιν τὸν χρυσὸν, ἀλλὰ κατὰ δεύτερον λόγον· ὀρθῶς δὲ ὁ τότε Ἔφορος τῶν ἀρχαιοτήτων Ἀπόστολος Ἀρβανιτόπουλος ἐθεώρησε πιθανότερον ὅτι Πασικράτα ἀποκαλεῖται ἡ Ἀφροδίτη.[24] Τηλέφασα ἡ τοῦ Κάδμου μήτηρ.  

Πόσαι «Θεαὶ» καὶ Δέσποιναι! Πόσαι χρυσαῖ Βασίλισσαι! Πόσαι χρυσαῖ Βασιλοποῦλαι!

Πᾶσαι «ἐπισημόταται», «λαμπρόπταται», «ἔνδοξοι», διαπρέπουσαι ἐπὶ πλούτῳ καὶ γένει, ὡς ἡ τοῦ ἀνδρειοτάτου παραστήματος γυνὴ τοῦ Εὐσεβίου, ἥτις διέπρεπε καὶ ἐπὶ παιδείᾳ· ὁ ἱστορικὸς περιγράφων οὕτω τὴν πανεύφημον  «ἐπισημοτάτην καὶ λαμπροτάτην, ὡς ἔνδοξον τἄλλα πλούτῳ τε καὶ γένει καὶ παιδείᾳ», δὲν ἔπραξεν ἄλλο τί, παρὰ παρέφρασε τὸ ὄνομα αὐτῆς Δωροθέα, ὅπερ περιλαμβάνει πάντας τοὺς ὡς ἄνω χαρακτηρισμούς, μηδὲ τοῦ τῆς παιδείας ἐξαιρουμένου· διότι τὶ ἄλλο σημαίνουν αἱ λέξεις θεάομαι, θέαμα, θειάζω, Θέμις, Θέμιστα, Θεσμός, Θέσις = ποίησις – ἀπόδειξις, θέσπισμα, τὶ ἄλλο ἤ ὅτι ἡ λέξις παιδεία, σοφία, ἐπιστήμη;

Τὸ ὄνομα λοιπὸν Δωροθέα, σημαίνει: Χρυσῆ καὶ σοφὴ Βασιλοπούλα.

 

Hellenicpaedia.gr / Γλωσσολογία / Κέντρον Συγκριτικής Γλωσσολογία Ο Αθηναγόρας

 

[1] Φῶς ἀπὸ τὰ βάθη τῶν αἰώνων, ὁ Χρυσός Ὁμηρικὸς κόσμος.

[2] Ἡσιόδου, Θεογονία 350, 354, 360.

[3] Ἔνθα ἀνωτέρω σελ. 48-49.

[4] Ὁμήρου, Ὀδύσσεια, ρ 37, τ 57. Ἡσιόδου, Ἔργα καὶ Ἠμέραι 65. Θεογονία 980.

[5] Ἡσιόδου, Ἔργα καὶ Ἠμέραι 74, 82.

[6] Εὐριπίδου, Ἑκάβη.

[7] Ἰλιὰς Ε 9.

[8] Ἰλιὰς Ι 142, Ὀδυσσ. λ 457, 462, γ 306.

[9] Ἰλιὰς Ε 542, 546, 549, Θ 274, Ὀδύσσ. γ 488, φ 16, ν 260.

[10] Ἰλιὰς Θ 274, Μ 187. Ὀδύσσ. ο 416. Ἰλιὰς Ι 448, 483.

[11] Ἰλιὰς Ε 707, 708.

[12] Ἰλιὰς Ν 791, 793.

[13] Ὀδύσσ. ε 123.

[14] Ἰλιὰς Ι 381. Ὀδύσσ. λ 284.

[15] Φῶς ἀπὸ τὰ βάθη τῶν αἰώνων, τεῦχος Η´, «Ὁ ἀληθὴς Ὀμηρικὸς κόσμος». Ἀτυχῶς τὸ ἔργον τοῦτο καὶ δύο ἕτερα ἀπὸ διετίας παραμένουν ἀνέκδοτα, ἐλλείψει τοῦ ἱκανοῦ πρὸς ἔκδοσιν αὐτῶν.

[16] Φῶς ἀπὸ τὰ βάθη τῶν αἰώνων, τεῦχος Β´.

[17] Ὀδύσσ. ο΄ 299. Ο Χρυσός ομηρικός κόσμος. Μητροπολίτου Ἀθηναγόρα, Αἱ νῆσοι τῶν Παξῶν.

[18] Σοφοκλέους Τρωάδες 857.

[19] Ἰλιὰς Σ 40. Ἡσιόδου, Θεογονία, 245.

[20] Ἀπολλ. 1921.

[21] Ἰλιὰς Υ 220.

[22] Ἀπολλ. 2443.

[23] Τεῦχος Δ´, σελ. 61.

[24] Ἀρχαιολογικὸν Δελτίον, τόμ. Α´ 1915, τεῦχος 1-3, σελ. 56.