ΠΕΡΙ ΣΧΟΛΕΙΟΥ, ΛΥΚΕΙΟΥ, ΔΑΣΚΑΛΕΙΟΥ

Ελληνικά

Στὰ νησιὰ τῶν Παξῶν πρὸς τὸ νότιον μέρος τῆς Ἀντιπάξου ὑπάρχουν νησύδρια ἤ βράχοι μᾶλλον, λεγόμενοι Δασκάλια. Ὁ ἀείμνηστος Ἀρχιδοὺξ Σαλβατὼρ εἰς τὸ ἔργο αὐτοῦ «Παξὸς καὶ Ἀντίπαξος», περιγράφει διὰ πολλῶν διὰ τοὺς βράχους τούτους τόσον κινδυνώδεις διὰ τοὺς ναυτιλομένους. Ἕνας μόνο τῶν σκοπέλων ὀνομαζόμενος Δασκάλια εἶναι ἄξιος τοῦ ὀνόματος τῆς νήσου, τὰ κυρίως Δασκάλια· πλησίον αὐτῶν εἶναι τὸ Ψηλό,Τρυπητός, τὸ Κάτεργο,1 καὶ ἕτερος ὕφαλος Δασκάλι καὶ αὐτὸς λεγόμενος. Τὰ Δασκάλια αὐτὰ εἶναι ὕφαλοι, γράβαι, βράχοι διάτρητοι, πλήρης σχισμάτων, ποὺ σχησιμεύουν ὡς φωλιές τῶν γλάρων.

Διατὶ ὅμως οἱ διάτρητοι οὗτοι βράχοι ὠνομάσθησαν Δασκάλια; Οἱ ἀρχαῖοι, ὅπως καὶ τόσο ἄλλων, ἀπώλεσαν καὶ τὴν ἀρχικὴ ἔννοια τῆς λέξεως ταύτης. Τὰ Δασκάλια ἔχουν ἀμεσωτάτη σχέσιν πρὸς τὴν Ὁμηρικὴ ὀνομασία «Σκύλλα». Σκύλλα δὲ ἁπλούστατα σημαίνει βράχο, σκόπελο ἔχοντα σπήλαια, χάσματα, κοιλώματα· ὁ Ὅμηρος εἶναι ὡς πάντοτε σαφέστατος περιγράφων ποιητικῶς τὴν γνωστὴν Σκύλλα καὶ Χάρυβδη.

«οἱ δὲ δύο σκόπελοι... / πέτρη γὰρ λὶς ἐστί, περιεξέστῃ εἰκυῖα.../ μέσῳ δ' ἐν σκοπέλῳ ἔστι σπέος ἠεροειδὲς / πρὸς ζόφον εἰς ἔρεβος τετρημμένον.../ μέσση μέν τε κατὰ σπέους δέδυκεν.../ τὸν δ' ἕτερον σκόπελον χθαμαλώτερον ὄψει, / ἔνθα γὰρ μὶν ἐδέγμην πρῶτα φανεῖσθαι / Σκύλλαν πειραίην... / αὐτὰρ ἐπεὶ πέτρας φύγομεν δεινήν τε Χάρυβδιν / Σκύλλην τ' αὐτίκ' ἔπειτα θεοῦ ἀμύμονα νῆσον ἱκόμεθα».2

Κάθε λέξη τῶν ὁμηρικῶν στίχων ὑποδεικνύει τὸ σπήλαιο, τὸ ἄντρο, διότι αὐτὸ τοῦτο σημαίνουν τὸ σκόπελος, πέτρη, λὶς, περιεξέστη, σπέος, ἠεροειδὲς, ζόφος, ἔρεβος, πετραίη, Σκύλλα καὶ Χάρυβδις· διότι αὕτη, ἐσπάρασσε τὴν λείαν αὐτῆς καὶ ὑλάκτει! Ὁ θέλων νὰ γνωρίσῃ τὴν Ὁμηρικὴν Σκύλλαν θὰ τὴν εὕρῃ εἰς Παξούς, ὄχι μακρὰν ἀπὸ τὰ Δασκάλια· ἐκεῖ θὰ συναντήσῃ καὶ τὴν Χάρυβδη, ὥστε ἀντὶ νὰ τρέχῃ μὲ τὸν Berard καὶ τοὺς ἄλλους ὁμηρολόγους στὴ Σικελία, ἤ ὅπου ἀλλοῦ.

Ἡ Ἰταλικὴ Σκύλλα καὶ Χάρυβδις εἶναι ἀντιγραφὴ τῆς Παξινῆς τοιαύτης, καὶ ἡ νῆσος Σκόπελος – Πεπάρηθος ὀνομαζόμενη εἶναι ὀνομασία τῶν Δασκαλίων τῶν Παξῶν. Στὴν Λατινικὴ γλῶσσα specus εἶναι τὸ σέος τὸ κώς, τὸ σπήλαιο, τὸ ἄντρο, τὸ κοίλωμα, ὅπως καὶ τὸ speleum καὶ spelanca τὸ σπήλαιο, ἡ σπῆλυγξ, καὶ Ἰταλικὰ Scoglio σκόλιο εἶναι ὁ σκόπελος. Sculpo σημαίνει γλύφω· ἀλλὰ καὶ τὰ ἄντρα δὲν λέγονται γλαφυρά; ἑβραϊκὰ ἡ ρίζα σκλ, πέτρα ἐξηγεῖται· ῥάγκαμ, ἡ ῥαγάς, τὸ σχίσμα, πιστὴ ἀντιγραφὴ τῶν ἑλληνικῶν λέξεων· φῶς φανερό, τὸ ὁποῖο δὲν δύνανται νὰ ἀτενίσουν μόνο οἱ ἀμβλυωποῦντες.

Ἡ λέξις Δασκάλια εἶναι ἀρχαία· ἤδη ὁ Ἡρόδοτος ἀναφέρει αὐτὴ ὑπὸ τὸν τύπο Δασκύλια.3Δασκαλόπετρα ἐν Χίῳ· Δασκάλου τοπωνυμίαι ἐν Ἄνδρῳ. Δάσκυλος εἶναι ὁ πατήρ τοῦ Γύγη – γηγενοῦς, τοῦ Γάϊου, καὶ πατὴρ τοῦ Λύκου ἐκ τοῦ Ταντάλου καὶ τῆς Ἀνθεμουσίας γεννηθείς. Ἀλλ' Ἀνθεμουσία καὶ Ἀνθεμόεσσα εἶναι οἱ Παξοί. Τὸ ὄνομα Δασκαλιὸ φέρουν πολλές νησῖδες ἔρημοι καὶ βράχοι τῆς Κιμώλῳ, στὸν Ἀργολικὸ κόλπο, ὄχι μακρὰν τῆς Μινώας πλησίον τοῦ Πόρου· ἐπίσης παρὰ τὴν Σκίαθο, παρὰ τὴν Σάμον· ἐπίσης μία τῶν Ἑκατοννήσων – Μοσχονησίων, τῆς Λέσβου. Δασκαλειὸ στὸν Κορινθιακὸ κόλπο ἡ καὶ Πιτυοῦσα λεγομένη. Πιτυοῦσαι δὲ καὶ Πυθικοῦσαι ἦταν καὶ ὀνομασία τῶν Νήσων τῶν Παξῶν. Καὶ μία ἀκριβῶς ἀπέναντι τοῦ στομίου τοῦ λιμένος τῆς πόλεως Ἰθάκης.4

Πῶς ὅμως ἀπὸ τοὺς βράχους τούτους τοὺς διάτρητους, τοὺς σκοπελώδεις καὶ σπηλαιώδεις προῆλθε τὸ σχολεῖο καὶ διδασκαλεῖο; διότι βεβαίως ὑπάρχει σχέσις μεταξὺ τῶν δύο αὐτῶν λέξεων. Μεθ' ὅσα ἐγράψαμεν (θὰ ἀκολουθήσουν καὶ ἄλλες σχετικές μελέτες) ἤδη περὶ ἄντρων, δεν εἶναι δύσκολο να ἐξηγήσουμε τήν σχέση αὐτὴ. Οἱ ἀρχαῖοι φωλᾶς ἔλεγον τήν πέτραν τήν πλήρη ὀπῶν, ἢ φωλέων.

Δασκάλια, Δασκαλειὸ λέξεις πανάρχαιες, μᾶς φέρουν πρὸς τοὺς Δασκάλους καὶ Διδασκάλους, τὰ Διδασκαλεῖα καὶ Σχολεῖα, τούς τόπους εἰς τοὺς ὁποίους τελεῖται ἡ μόρφωσις τῆς νεολαίας· διότι ἀναντηρρήτως ὑπάρχει ἀμεσώτατη σχέσις μεταξὺ Δασκαλειοῦ καὶ Διδασκαλείου – Σχολείου.

Σχολὴ λέγουσιν οἱ Γραμματικοί, ἐκ τῆς ῥίζης ἕχ, σχεῖν, ἐπισχεῖν, τὸ σχολάζειν, δὲν ἔχω ἀσχολία τινά, δηλ. ἀπραξία, ἀργία, εὐκαιρία. Ἀληθῶς ἀνοητοτέρα ἐξήγησις δὲν ἠδύνατο νά δοθῇ. Διδασκαλεῖον, ἐπίσης μᾶς λέγουν, εἶναι ὁ τόπος, ὅπου ὁ Διδάσκαλος διδάσκει τὸ σχολεῖον· καί διδασκαλία, ἡ διδαχή, ἡ παίδευσις.

Βεβαίως διδασκαλεῖον σημαίνει τόπο στὸν ὁποίο γίνεται τοῦτο ἤ ἐκεῖνο· πῶς ὅμως ἐγένετο τοῦτο; ἁπλούστατα· ὅπως τὰ ἄντρα καὶ τὰ σπήλαια ὑπῆρξαν ἡ πρώτη κατοικία τοῦ ἀνθρώπου καί ἐκεῖ ἐγεννῶντο, ἐκεῖ ἀνετρέφοντο, ἐκεῖ προεφυλάσσοντο, ἐκεῖ ἀνεπαύοντο, ἐκεῖ ἀπέθνησκον, ἐκεῖ ἐθάπτοντο καί ἐκεῖ ἀπεθεοῦντο, ἔτσι ὑπῆρξαν καὶ τὰ κέντρα τῆς μορφώσεως καί ἀγωγῆς αὐτῶν. Ὅπως τά ἄντρα ὑπῆρξαν τὰ ἀνάκτορα καὶ οἱ ναοὶ τοῦ πρώτου ἀνθρώπου, κατὰ τὸν ἴδιο τρόπο ὑπῆρξαν καὶ τὰ πρῶτα κέντρα τῆς μορφώσεως καὶ ἀγωγῆς αὐτοῦ. Εἴδαμε ὅτι τὸ ἄντρον, ἤ ἡ σπηλιὰ ἐλέγετο καὶ «σκύλλα»· σὺν τῷ χρόνῳ ἡ σκύλα αὕτη, τὸ ἄντρον καὶ σπήλαιον, διαπλαττομένης τῆς γλώσσης, ἐγένετο «Σχολὴ».

Τώρα πῶς τὸ ρῆμα σχολάζω κατήντησε νὰ σημαίνῃ ἀναπαύομαι, εὐκαιρῶ, οὐδεμίαν ἐργασία ἔχω, καὶ σχολὴ νὰ λέγεται ἡ ἀπραξία, ἡ ἀνάπαυσις, ἡ ἡσυχία, ἡ ἀργία, ἡ ὀκνηρία, ὁ τόπος τεμπελιάς, ἀργίας καὶ ὀκνηρίας, «τεμπελχανᾶς» τοῦτο ἄς τὸ ἐξηγήσωσιν οἱ διδάσκαλοι, οἱ τόσον κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι.

Ἐμᾶς ἐνδιαφέρει τὸ πῶς προῆλθεν ἡ λέξις Σχολή καὶ Δασκαλεῖον· προῆλθε ἀπό τὴν σκύλα, τὴν σπηλιά, τὴν φωλεά· καὶ ἡ λέξις φωλεὰ σημαίνει πέτρα διάτρητη, ἡ ἔχουσα κοιλώματα· «ἔκθορε φυλάδας πέτρας».

Τὰ κοιλώματα ταῦτα, ἤ ἄντρα, αἱ φωλεαὶ αὗται, ἦσαν αἱ κατοικίαι τῶν πρώτων ἀνθρώπων, ἀλλά καὶ τὰ σχολεῖα αὐτῶν· «φωλεοί, γράφει ὁ ἀνεκτίμητος γλωσσογράφος Ἡσύχιος, διδασκαλεῖον, ἤ οὗ τὰ θηρία κοιμὼνται, ἤ οὗ χολεύουσι καὶ διδάσκουσιν· οἱ δὲ σπήλαιον.5

Ὅπως ἡ Σχολὴ καὶ τὸ Διδασκαλεῖο προῆλθε ἐκ τῆς σκύλλης καὶ τῆς φωλεᾶς, οὕτω καὶ τὸ Γυμνάσιον ἐκ τῆς αὐτῆς πηγῆς προῆλθε. Γυνὸ καὶ γυμνὰ λέγονται οἱ διάτρητοι βράχοι, οἱ ἀκρωτηριώδεις καὶ σπηλαιώδεις τόποι. Γυμνὸ μικρὰ νησὶς βορείως τῆς Μυτιλήνης. Γυμνοὶ χωρίον τῆς Ἀλέας Ἄργους κείμενον ἐν μέσῳ βουνῶν. Γυμνοὶ χωρίον τῆς Χαλκίδος – Εὐνοίας. Γυμνήσιαι δὲ καὶ Γυμνάσιοι αἱ Βαλεαρίδες Νῆσοι αἱ καὶ Κανάριοι, καὶ ἄλλως ἀκόμα λεγόμεναι, πιστὴ ἀντιγραφὴ τῶν Νήσων μας. Γυμνὸν χωρίον τῆς Κοινότητος Βάλτου Γιαννιτσῶν τοῦ νομοῦ Πέλλης, καλοῦμενον Γκόλο καὶ Σέλο· σέλο καὶ σέλα, ὡς εἴδομεν, σημαίνει βράχον, ἀλλὰ καὶ τὰ ὑπὸ τοὺς βράχους κοιλώματα, τὰ βαθύτατα, διὰ τοῦτο καὶ ἑβραϊστὶ Σεὼλ ἐλέγετο ὁ Ἅδης, ὁ Τάρταρος. Γκόλο ἐπίσης σημαίνει κοίλωμα, βάθος, φρέαρ,6 ὡς ἤδη ἀνεγράψαμεν.

Ὑφ' ἥν σημασίαν τὸ ἄντρον ἐλέγετο σχολεῖον καὶ γυμνάσιον, ὑπὸ τὴν αὐτὴν ἔννοιαν ἐκαλεῖτο καὶ Μάνδρα· καὶ σήμερα ἀκόμα ἡ λέξη δηλοῖ τὸν τόπο ὅπου διαμένουν ζῶα ἤ ἄνθρωποι· μάνδρα λέγεται καὶ τὸ μέρος ὅπου συναθροῦνται οἱ ὑπὸ τοῦ κόσμου ἀπομακρυνθέντες, καὶ ἀρχιμανδρίτης ὁ ἀγελάρχης· βουναγὰρ δὲ, ὡς εἴδομεν, ὁ ἀρχηγὸς τῆς βούας· βούα δὲ ἀγέλη παίδων· ἀλλὰ καὶ τὸ ἄντρον· ὑπὸ τὴν αὐτὴν σημασίαν καὶ στὴν Ἀραβική γλώσσα ἡ Σχολὴ λέγεται MandressaΜενδρεσσέ.

Προκειμένου περὶ τῆς Μάνδρας παρατηροῦμεν ὅτι ὅλες οἱ τοπωνυμίες που φέρουν τὴν ὀνομασία Μάνδρα σὲ αὐτὴ τὴν ἔννοια ἀναφέρονται ἀρχικῶς· ὡς καὶ τὸ Καμάρας – Ἀμάρας καὶ πλείστων ὅσων ἄλλων, τὶς ὁποίας συνήθως νομίζουμε ὅτι προήλθαν ἐκ τῆς Ἰταλικῆς, ἤ Τουρκικῆς, ἤ Σλαυϊκῆς, ὡς π.χ. ἡ τῆς Μεσσαρίας, τοπωνυμίας συνήθους ἐν Ἄνδρῳ, Κύθνῳ, Σχινούσῃ, Ἰκάρῳ, Ρόδῳ, Ἠπείρῳ, Κῷ, Κύπρῳ, Κρήτῃ, Σύρῳ, Κέᾳ, Πάρῳ, Τήνῳ, Λευκάδι, Κορινθίᾳ, Κεφαλληνίᾳ, Κερκύρᾳ, τὴν ὁποίαν ὁ ἀείμνηστος Ἀντ. Μηλιαράκης ἀγωνίζεται νὰ ἀποδείξῃ ὡς προελθοῦσα ἐκ τῆς Ἰταλικῆς, ἐνῷ ἡ λέξις μέσα, μέζα, μάζι ἔχει ἄμεσον σχέσιν πρὸς τὴν Γῆ, τὸν λίθο, τὴν πέτρα, τὰ λοφώδη μέρη καὶ τὰ κοιλώματα. Στὰ Κύθηρα μεσάρια λέγουν τὰ ἔντερα, καὶ στὴν Κεφαλληνίᾳ τὰ αὐτὰ λέγουσι μεσαρινά. Εἴδαμε δὲ ὅτι τὸ ἔντερον ἄδερον ἔχει ἀρχήν του ἐκ τοῦ ἄντρου· μεζὰρ οἱ Τούρκοι λέγουν τὸν τάφο, τὸ κοίλωμα τῆς γῆς.

Ἐὰν ἀντὶ νὰ ἀνατρέχουμε στὶς ξένες γλώσσες διὰ νὰ ἐξηγήσουμε πλῆθος λέξεων καὶ τοπωνυμιῶν ἑλληνικῶν,7μεταβαίναμε στὰ χωρία μας καὶ μελετούσαμε τὴν γλῶσσα τοῦ λαοῦ μας, τὴν τόσο παναρχαία, ἀλλὰ καὶ τόσο ζωντανή, πόσα πράγματα ἀκατανόητα θὰ διεφωτίζοντο τελείως!

Τὸ Σχολεῖον ὑπὸ τῶν ἀρχαίων ἐλέγετο καὶ «ρόβδυδα». Βεβαίως ἡ ὀνομασία αὕτη δὲν ἔχει καμία σχέση πρὸς τοὺς ραβδισμοὺς ὡς ἐνομίσθη· τὴν ἀρχὴν τῆς σημασίας αὐτῆς θα ἀναζητήσουμε πάλι στοὺς βράχους καὶ τὰ σπήλαια· ράβδιδα, λέγει ὁ Ἡσύχιος, τὰ διδασκαλεῖα, ἀλλά, κατὰ τὸν αὐτό, ῥάβδοι καὶ ἡ διάφυσης τῆς γῆς· στὶς διαφύσεις λοιπὸν καὶ τὰ κοιλώματα καὶ τὰ ἄντρα πρέπει νὰ ἀναζητήσουμε τὰ διδασκαλεία καὶ ὄχι στοὺς ῥαβδισμούς! Βεβαίως ἡ ἑβραϊκὴ λέξη ραββί, ραβᾶ = διδάσκαλος, ἔχει τὴν προέλευσιν ἐκ τοῦ ράβδιδα = λακκώματα· ράβδωσις δὲ ἡ αὐλάκωσις, μακρὰ καὶ στενή ἐξοχὴ ἐπί τινος ἐπιφανείας· συνεπῶς καὶ ἡ ἐν Ἄνδρῳ ἀπότομος καὶ βραχώδης τοποθεσία Ρέουσα θὰ ἧτο ἀρχικῶς ράβδουσα· καὶ λατινικὰ radix montis ὁ πυθμένας, ὁ ποῦς τοῦ ὄρους, καὶ radices οἱ πρόποδες, ἡ ὑπώρεια· καὶ rastrum ἡ δικέλλα διὰ τῆς ὁποίας σκάπτεται ἡ γῆ καὶ ἀνοίγονται οἱ λάκκοι· ratis δὲ τὸ πλοῖον ὡς ἐκ τοῦ κοίλου αὐτοῦ· ἀλλὰ καὶ rancus ὁ βράχος, τὸ βραχῶδες· ἀπὸ ἐδῶ καὶ rogus, ὁ τάφος, που εἶναι τὸ ἑλληνικὸ ρογγοί· καὶ ρωγοὶ οἱ βράχοι· ἔχουμε δὲ καὶ στοὺς Παξοὺς τοπωνυμίας Ρόγγια, βραχώδεις καὶ σπηλαιώδεις τόπους, οἱ Ρογοὶ τῆς Ἰταλίας καὶ τὸ Ρήγιον, ὡς καὶ οἱ Ρωγοὶ παρὰ τὴν Ἄρταν ἐπὶ βράχων ἐκτισμένου, καὶ εἴ τις ἑτέρα τοιαύτη εἰς τοὺς ραγκοὺς – ρωγκοὺς λίθους τῶν Νήσων ἡμῶν ἀναφέρονται.

Ὁ Ἡσύχιος τὸ Διδασκαλεῖον ὀνομάζει και «χορεῖον»· ὅπου βεβαίως δὲν πρόκειται περὶ διδασκαλίας χοροῦ, ἀλλά περὶ χώρου τοιούτου, ὅπως εἶναι ἡ σκύλλη, ἡ φωλέα, τὸ γυμνό, τὰ ῥάβδιδα. Οἱ χοροὶ τοῦ Ὁμήρου, «Νῆσον Αἰαίην, ὅθυ τ' Ἠοῦς ἠρυγενείης οἰκία καὶ χοροὶ εἰσὶ καὶ ἀντολαὶ Ἠελίοιο», [στὸ νησὶ Αἰαίη, ὅπου εἶναι τὸ σπίτι ταῆς Αὐγῆς, τῆς γεννημένης τὸ πρωὶ καὶ τόποι γιὰ χορὸ καὶ μέρη ὅπου ἀνατέλλει ὁ ἥλιος], εἶναι αὐτό τοῦτο οἱ οἷκοι, ὥστε νὰ θεωροῦνται οἰκία καὶ χοροὶ ἐκ παραλλήλου κείμενα· βεβαίως τὸ «χορεῖον» τοῦ Ἠσυχίου τὸ σημαῖνον διδασκαλεῖο ἔχει ἄμεση σχέση πρὸς τοὺς χοίρους καὶ τὰς χοιράδας πέτρας καὶ πρὸς τὰ ἄντρα.

Ἡ Νῆσος Αἰαία, ὁ Αἰήτης, ἡ Μήδεια, ἡ Κοχλίς, ἡ Κίρκη, ὁ Αἰακός, τοὺς ὁποίους διέσπειραν οἱ ἀπωλέσαντες τὴν ἱστορικὴ παράδοση ἀνὰ τὸν κόσμο, οὐδαμοῦ ἀλλαχοῦ, ἀλλὰ μόνο στὰ νησιὰ τῶν Παξῶν πλέον νὰ ζητηθούν, ὅπου διεδραματίσθη ἡ ἱστορία τῆς Ἀργοῦς καὶ ἡ Ἀργοναυτικὴ ἐκστρατεία, ὡς θὰ ἴδωμεν.

Τὰ Σχολεία καὶ τὰ Γυμνάσια ἐλέγοντο καὶ Ὁμακόϊα, ἀλλά καὶ αὐτὰ σὲ αὐτὴ κατηγορία ἀνάγονται. Εἴδαμε δὲ ὅτι καὶ κόοι εἶναι τὰ κοιλώματα, τὰ ἄντρα. Ἀγνοοῦμεν κατὰ πόσον καὶ ἡ Ἀκαδήμεια ἔχει σχέσιν πρὸς τὰ σχολεῖα· τὸ βέβαιον εἶναι ὅτι τὸ ἀκάζεσθαι, κατά τὸν Ἡσύχιον, σημαῖνει ἀνιᾶσθαι, ταὐτὸν πρὸς τὸ ἀκηδεία· ἀλλὰ ποία σχέσις δύναται νὰ ὑπάρξῃ μεταξὺ ἀκηδείας καὶ Ἀκαδημείας;

Μελετῶντας σὲ βάθος τὸν Ὅμηρο διαπιστόνουμε ὅτι ἡ Ὁμηρικὴ Λυκία οὐδεμία σχέση ἔχει πρὸς τὴν ἱστορική, ὅπως ἐπίσης πρὸς τὸν Ἀπόλλωνα τὸν θεὸν τοῦ φωτός, τὸν Λύκειο καὶ Λυκογενῆ· καὶ ὅτι ὁ λύκος ἔχει τὴν ὀνομασία του κατὰ τὴν αὐτὴ ἀρχικὴ ἔννοια, καθ' ἥν ὁ σκύλος καὶ ὁ χοῖρος ἵνα γνωρίσωμεν τὴν ἀληθῆ σημασίαν τῆς λέξεως Λυκία καὶ πάλιν πρὸς τὰ νησιὰ τῶν ἄντρων καὶ τῶν σπηλαίων πρέπει νὰ στραφοῦμε.

Ἡ ρίζα λυκ λυγξ, ἐκ ταῶν ὁποίων σπήλυγξ καὶ πήλυξ σημαίνει σπήλαιο, λίκνο, κοῖλο, ἄντρο. «Νυμφῶν σπήλιγξ αὐτόστεγον» λέγει ὁ Διονύσιος παρ' Ἀθηναίῳ· «κοῖλου σπήλυγγες» γράφει Ἀπολλώνιος ὁ Ρόδιος· «οἰκεῖ σπήλιγκα» γράφει ὁ Ἀριστοτέλης,8 «πόντος ἐνὶ σπήλυγξι βαθείαις» προσθέτουν τὰ Ἑλληνικὰ Ἐπιγράμματα,9 «σπήλυγγες τὰ κοῖλα τῆς γῆς, τὰ σπήλαια» ἀποθησαυρίζει ὁ Ἡσύχιος, ὕσπλιγξ δὲ ἡ κατοικία τῶν χοίρων, μὲ τήν σημασία αὐτὴ ἀναφέρεται καὶ ὁ Λυγκεύς, ὁ γεννήτωρας τοῦ Ἄβαντα, τὸ ὄνομα τοῦ ὁποίου, ἔχει μεγάλη σημασία διὰ τὰ νησιά μας.

Λύκειος Σαρπηδών, ὁ Λυκοῦργος καὶ Λυκομήδης, τὸ ἐν Ἀθήναις Λύκειο, τὸ ἐν Λυκούρᾳ τῆς Ἄνδρου Λύκειο.10Λύκις ὁ ληστής ὁ προσβαλὼν τὸν Ἡρακλέα, ἁρπάξας τὰ βόδια τοῦ Γηρυόνου καὶ φονευθεὶς ὑπ' αὐτοῦ. Λύκος ὁ υἱὸς τοῦ Ἡρακλέους ἐκ τῆς Θεσπιάδος Τοξικράτης· ἡ Λυκόα τῆς Ἀρκαδίας. Λυκόβα τῆς Χαλκιδικῆς, ὁ Λυκαβητὸς τῶν Ἀθηνῶν καὶ τῆς Χίου· ὁ Λύκαστος τῆς Κνωσσοῦ, Λύκαστος υἱός τοῦ Μίνωος. Λυκάων υἱὸς τοῦ Πελασγοῦ ἐκ τῆς Μελυβοίας πατήρ 50 υἱῶν, τὸ Λυκούροι τῆς Παραμυθίας, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα ὀνόματα εἰς τὴν ἔννοια τοῦ σπηλαίου ἀναφέρονται ἀρχικά· ἔχει δὲ ὁ Ὅμηρος δίκαιον δι' ὅσα γράφει περὶ Λυκίας, περὶ τῆς ὁποίας τόση ἀμφισβήτηση ὑπήρξε μεταξὺ τῶν ὁμηρολογούντων, θελόντες νὰ παραστήσουν τὸν ἀθάνατο καὶ γεωγραφικώτατο ποιητὴ ὅτι ἀντιφάσκει.

Τοιαύτας ἀντιφάσεις ὁμηρικὲς καὶ ἐκτοπισμοὺς οἱ σοφοὶ πολλάκις ἀπαντούν στὰ ὁμηρικὰ ἔπη! ἀλλὰ πῶς νὰ μὴ ἀπαντήσουν, ἀφοῦ οὔτε κατ' ἐλάχιστο ἠδυνήθησαν νὰ ἐννοήσουν τὸν Ὅμηρο, τοῦ ὁποίου ὁ γεωγραφικὸς κόσμος εἶναι παντάπασι διάφορος τοῦ ἱστορικοῦ! Παράδειγμα ἡ Ἰθάκη τῆς ὁποίας ἡ περιγραφὴ ὑπὸ τοῦ Ποιητοῦ ποσῶς δὲν ἀνταποκρίνεται εἰς τὸ σημερινὸ «Θειάκι»· καὶ ἔχουν δίκαιον ὅλοι ὅσοι ἀπὸ τοῦ Στρίβωνος ἀκόμα, μέχρι τοῦ μεγάλου Dörpfeld, ἀμφισβήτησαν τὴν ταὐτότητα τῆς ἱστορικῆς νήσου Ἰθάκης πρὸς τὴν Ὁμηρική. Καὶ ὅμως ἡ ἀληθὴς Ἰθάκη εἶναι τόσον πλησίον αὐτῶν! Λίαν προσεχῶς ἔχοντες τὸν Ὅμηρον ἀνὰ χεῖρας θὰ ὁδηγήσουμε τοὺς σοφοὺς σὲ αὐτή, ὁπότε θὰ διανοιχθούν οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν καὶ θὰ δουν καὶ θὰ γνωρίσουν τὸν θεῖο Ποιητὴ, τὸν ὁποῖο τόσο ἀδίκησαν, ὅπως ὁ Berard, ὁ ὁποίος οὐδεμία παραδοξολογία δὲν παρέλειψε που νὰ μὴ γράψῃ εἰς βάρος του, φθασε καὶ μέχρι τοῦ ἐγκλήματος νὰ διαμελίσῃ τὸν Ὅμηρον ἀφαιρῶν καὶ ἀπορρίπτων ἀκρίτως καὶ ἀσεβῶς πᾶν ὅ,τι δὲν ἠδυνήθη νὰ ἐννοήσῃ!

Εἴπαμε ἀνωτέρω ὅτι ἡ Λυκία οὐδεμίαν σχέσιν ἔχει πρὸς τὸν Ἀπόλλωνα τὸν θεὸν τοῦ φωτός· ἡ ἔκφρασις δεῖται ἐπεξηγήσεως· θελήσαμε νὰ πούμε ὅτι ἡ Λυκία δὲν προσέλαβε τὴν ὀνομασία της ἐκ τοῦ θεοῦ τοῦ φωτός. Βεβαίως φῶς καὶ Λυκία ἔχουν σχέση· λυκαυγές, ἀμφιλύπη, λυκόφως, λύχνος, οἱ λέξεις αὐτὲς καὶ τόσες ἄλλες, ἡ λατινικὴ lux, lucidus, ludifer καὶ οἱ συναφεῖς αὐτῶν στὴν σανσκριτικῇ καὶ τὶς ἄλλαις γλώσσαις ἔχουν ἀμεσωτάτη σχέση πρὸς τὸ φῶς· ἀλλ' ἡ ἀρχικὴ ἔννοια τοῦ Λύκ, Λυκία, lux καὶ λοιπῶν εἶναι ὁ λίθος, ἡ πέτρα καὶ ἀπὸ αὐτὴν προῆλθε ἡ ἔννοια τοῦ φωτός.

Ἀλλὰ πῶς ἀπὸ τὴν πέτρα ἐγεννήθη τὸ φῶς; καὶ μήπως αὐτὸ μόνον; τὸ ὕδωρ ἐκ τῆς πέτρας δὲν ἀναβρύει; τὸ δένδρο ἀπὸ τὴν πέτρα δὲν ἔχει τὴν ἀρχή του; ὁ ἄνθρωπος ἀπὸ τὴν Γῆν – πέτραν δὲν ἔχει τὴν ὕπαρξή του; ἔτσι καὶ τὸ φῶς ἀπὸ τὴν πέτρα προῆλθε, ὥστε πέτρα καὶ φῶς νὰ εἶναι ταὐτοσήμαντα· οἱ πρῶτοι ἄνθρωποι πῶς βρήκαν τὸ φῶς; τρίβοντας ἁπλούστατα τὴν πέτρα πρὸς τὴν πέτρα· ἐξ αὐτῆς τὸ πῦρ, ἡ πυρῖτις· ἀπὸ αὐτή, ἡ ὁποία λέγεται καὶ σέλα, προῆλθε ἡ σελήνη καὶ ὁ soleile, ὁ ἥλιος, οἱ διαχύνοντες τὸ φῶς αὐτὸ.11

Ἔτσι λοιπὸν καὶ ἡ πέτρα, ὁ λελατομημένος βράχος ὑπῆρξε ταὐτοχρόνως τὸ καταφύγιο, ἡ κατοικία, ὁ ναὸς τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλ' ὑπῆρξε καὶ ἡ φωτεινὴ αὐτοῦ ἑστία, ἡ θερμαίνουσα καὶ ζωογονοῦσα αὐτόν, ὑπῆρξε τὸ φωτεινὸ κέντρο τὸ φωτίζον αὐτὸν καὶ σωματικῶς καὶ πνευματικῶς· ἐδὼ τὸ ἄντρον ἀπέβη ταὐτόσημο πρὸς τὴν γνῶση, τὴν ἐπιστήμη, τοῦτ' αὐτὸ τὸ φῶς.

Πηγὴ δὲ συνεπῶς, ἀρχικῶς, τοῦ φωτὸς εἶναι ἡ πρώτη κοιτὶς τῶν ἄντρων, ἡ Νῆσος τῶν Παξῶν, ἡ όποία διὰ τοῦτο καὶ Λυκία καὶ Λύκτος καὶ Λύκαστος καὶ Λυκαβητὸς ἐλέγετο.

Αὐτή εἶναι ἡ φωτεινή ἀλήθεια, πρὸς τὴν ὁποίαν δὲν δύνανται νὰ ἐνατενίσουν μόνο ὅσοι ὑπὸ τοῦ σκότους τῶν προλήψεων καὶ τοῦ ἐγωϊσμοῦ σκοτιζόμενοι προτιμοῦν τὸ σκότος· ἀλλὰ σὲ πεῖσμα αὐτῶν «τὸ φῶς καὶ ἐν τῇ σκοτὶᾳ φαίνει καὶ ἡ σκοτία αὐτὸ οὖ κατέλαβε, τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν, τὸ φωτίζον πάντα ἄνθρωπον», [τὸ φῶς φωτίζει καὶ στὸ σκοτάδι, καὶ τὸ σκοτάδι δὲν τὸ κυρίεψε, τὸ φῶς τὸ ἀληθινό, ποὺ φωτίζει κάθε ἄνθρωπο], διὰ τοῦτο ἐλέχθη περὶ τῶν δῆθεν, ἀλλ' ὄχι πράγματι σοφῶν «φάσκοντες εἶναι σοφοὶ ἐμωράνθησαν», [ἐνῶ λέγουν ὅτι εἶναι σοφοὶ, ἔγιναν ἀνόητοι], ἔπαθαν ὅτι πάσχει καὶ τὸ ἅλας· ἄλλως τε σοφὸς καὶ ζόφος προῆλθον ἐκ τῆς αὐτῆς πηγῆς· ὥστε οἱ νομίζοντες ἑαυτοὺς σοφοὺς νὰ εἶναι σκοτεινοὶ μᾶλλον, παρὰ φωτεινοί.

Ταῦτα γράφοντες οὐδόλως σκοποῦμεν οὐδὲ κατ' ἐλάχιστον νὰ δυσφημίσουμε τοὺς ἀληθεῖς ἐπιστήμονας· ἄλλως τε εἴμεθα πολὺ μικροί, ἀλλὰ καὶ ἀνίκανοι νὰ διαπράξουμε τοιαύτη ἀθλιότητα.

Λύκειον λοιπὸν καταντᾷ νὰ σημαίνῃ τὸ μέρος ὅπου τὸ φῶς τῆς παιδείας καὶ τῆς μορφώσεως μεταλαμπαδεύεται καὶ κατὰ τοῦτο εἶναι ταὐτοσήμαντον πρὸς τὸ Σχολεῖο. Λύκειον καὶ Δασκαλεῖον εἶναι λέξεις ἀδελφαί· ἤ μᾶλλον ἡ μία εἶναι ὁ πατὴρ καὶ ἡ ἄλλη ὁ υἱός, ἀφοῦ κατὰ τὴν ἀρχαία παράδοση, ὁ Λύκος ἦτο υἱὸς τοῦ Δασκύλου.12

 

Hellenicpaedia.gr / Γλωσσολογία / Κέντρο Συγκρτικῆς Γλωσσολογίας Ο Αθηναγόρας

1 Κάτεργο σημαίνει ὅτι καὶ τὸ Δασκάλιον.

2 Ὀδυσσ. μ 74. 101 καὶ ἑξῆς. 108. 230. 245. 250.

3 Ἡροδότου Γ 120. 126.

4 Ἰδοῦ τὶ γράφει ὁ Ἄγγλος Φ. Βῶεν ἐν τῇ Μελέτῃ αὐτοῦ περὶ τῆς Νήσου Ἰθάκης (Πανδώρα τόμ. Θ φύλλον 210 σελ. 415 σημ. 1. «Τὸ δασκάλιον εἶναι ἀναμφιβόλως συστολὴ τοῦ Διδασκαλείου καὶ ἔχει τοιοῦτον ὄνομα διότι ἦτο ποτὲ διαμονὴ καλογήρου μετερχομένου τὸν διδάσκαλο»! Χωρὶς αμφιβολία οὐδεὶς καλόγηρος διδάσκαλος ἔδωσε τὸ ὄνομά του στὸν βραχώδη τοῦτο σκόπελο. Οὕτω ἐγράφετο μέχρι σήμερον ἡ ἱστορία! Καὶ ὅμως εἶναι τόσον ἁπλούστατα τὰ πράγματα!

5 Εἴπομεν ὅτι φωλεὸν σημαίνει πέτραν, φῶλι δέ, στὴν πατρίδα μου λέμε τὸν μικρὸ λίθο τὸν ἔχοντα σχῆμα ὠοῦ, τὸν τιθέμενο εἰς τὴν φωλεὰ τῶν ὀρνίθων, γιὰ να γεννήσουν· φῶλι δὲ λέγομεν καὶ αὐτὸ τὸ ὠὸν τὸ διὰ τὸν αὐτὸν σκοπὸν ἀντὶ λίθου τιθέμενον ἐν τῇ φωλεᾷ, τὸ ὁποῖον ἐπὶ τέλους «κλουβιάζει», γίνεται «κλούβιο» δηλ. ἀποφώλιον.

6 Στὰ εβραϊκὰ γκὼλ εἶναι τὸ φρέαρ. Ἐντεῦθεν Βῶλος Γλῶλος, Γκαλαγκάδω τῆς Κρήτης ἐπαρχίας Κυδωνίας, Γκαλάτσι, Γκαρὲν Γκάλεν ἀκρωτήριον καὶ σκόπελος στὸ λιμάνι τῆς Ἐρυθραίας Χερσονήσου. Γκέλφω νησὶς ἐν τῷ Τυροναίῳ κόλπῳ. Γκερίζι ὑπόνομος, λαγοῦμι. Γκερλὶ Λαρίσσης τὸ καὶ Ἀρμένιον. Γκιάλπηδες Καρυστίας. Γκιὸλ καὶ Γκιοὺλ τοπωνυμίαι τῶν ἐν τῷ Αἰγαίῳ βραχονησίων. Γκολιᾶς ἐπίθετον οἰκογενειακὸν ἐν τῇ πατρίδι ἡμῶν. Τὸ Γκολιᾶς θὰ ἠδύνατο νὰ λεχθῇ Πηγᾶς.

7 Ταῦτα λέγοντες δὲν ἀντιφάσκουμε πρὸς ὅσα σχετικῶς ἐγράψαμεν ἐν τῷ «Δελφικῷ τρίποδι».

8 Ἀριστοτέλους, Ζώων Ἰστορία 9. 17. 2. Ἀπολλ. Ἀργοναυτικὰ Β´ 568.

9 Ἀθήναιος 401. Ἑλληνικὰ Ἐπιγράμματα 1028.

10 Δημ. Π. Πασχάλη, «Τοπωνυμίαι τῆς Νήσου Ἄνδρου» 45. Τοῦ αὐτοῦ «Ἡ Ἄνδρος» σελ. 47. Λυκία ἡ χώρα τῶν Θερμύλων, Σολύμων. Τέρμησσα – Θέρμασα, Ἱμέρα, Χιμέρα ταὐτοσήμαντα.

11 Σὸλ δὲ τὸ ἔδαφος καὶ σόλοι, ὡς εἴδομεν, οἱ βράχου, τὰ ὄρη.

12 'Απολλόδωρος 2, 5, 9. Ἀπολλωνίου Ροδίου, 776.