Αἱ γυραὶ πέτραι

Ελληνικά

Ὀρκὰς καὶ Ὀργὰς τὸ αὐτὸ σημαίνει, τόπον ἀφιερωμένον εἰς τὴν λατρείαν τῆς Δήμητρος καὶ Περσεφόνης «ἱερὰν ὀργήν».

Τὴν αὐτὴν σημασία ἔχουν καὶ αἱ τοπωνυμίαι Γράδες, τρία μικρὰ νησύδρια ΒΔ τοῦ ἀκρωτηρίου Σαλμωνίου Κρήτης· Γράδος τοῦ Μονοφατσίου· Γράδος τοῦ Μεσολγγίου· Γραῆς τῆς Ἀττικῆς· Γραία τῆς Ἐρετρίας Εὐβοίας, καὶ ἄλλη πλησίον τοῦ Ὠρωποῦ. Γρηὰ, Γρασπηλιὰ, Γρῃᾶς Βράχος, Γρῃὰς κάστρα, Γρῃᾶς Πήδημα, Γρῃᾶς Σπηλιὰ καὶ Γράδια ἐν Ἄνδρῳ· Γρῃὰς Σπηλιὰ καὶ Γρῃὰς Ποῦντα Σύρου· Γρῃὰς Πήδημα Αἰγίνης, Γρῃὰς Πήδημα Ἀθηνῶν· Γρῃὰς Πόδια Σάμου· Γρᾲ ἀκρωτήριον Σίφνου· Γρίδια ἄκρα τῆς Χίου καὶ Γερόντιο· καὶ ἡ ὁμηρικὴ Γραῖα.

«Θέσπειαν Γραῖάν τε καὶ εὐρύχορον Μυκαλησσὸν

οἵ τ' ἀμφ' Ἅρμ' ἐνέμοντο καὶ Εἰλέσιον καὶ Ἐρύθρας»,[1]

ὀνομασίαι πᾶσαι ἀναφερόμεναι εἰς τοὺς Παξοὺς.

Καὶ αἱ Γραῖαι δὲ αἱ θυγατέρες τοῦ Φόρκυνος καὶ τῆς Κητοῦς καὶ ἀδελφαὶ τῶν Γοργόνων, εἶναι προσωποποίησις τῶν ὑπογείων ὀχετῶν, τῶν ἀπορρώγων καὶ ὑφάλων καὶ σκοπελωδῶν βράχων τῶν Νήσων τῶν Παξῶν, αἱ ὁποῖαι ὑπῆρξαν ἡ κοιτὶς τῶν μύθων τῆς ἀρχαιότητος. ΓραὶΛάκος σύραγξ· καὶ Γραικὸς ἐντεῦθεν ἔχει τὴν ἀρχήν του. Γόρτυς ἐλέγετο καὶ ὁ υἱὸς τοῦ Ραδαμάνθυος, τοῦ ἔχοντος τόσην σχέσιν πρὸς τὰς Γυρὰς πέτρας καὶ τὸν Γάγιον. Γόργυρος δὲ ἐλέγετο καὶ ὁ Διόνυσος.

Τὸν Γερομόναχον ἤ τὰς Γυρὰς πέτρας, ὁ Ὅμηρος ὀνομάζει καὶ Γεραιστὸν· μεθ' ὅσα ἐγράψαμεν, ἕκαστος ἐννοεῖ ὅτι ὁ ἐν τῇ ἱστορικῇ Εὐβοίᾳ Γεραιστὸς εἶναι καὶ αὐτὸς ἀντιγραφὴ τοῦ ὁμηρικοῦ Γεραιστοῦ, ἔνθα ὑπῆρχε καὶ ναὸς τοῦ Ποσειδῶνος, ἐξ οὖ καὶ Ποσειδώνειον ἀκρωτήριον ἐλέγοντο ἄλλοτε αἱ Γυραὶ Πέται τῶν Παξῶν, καθ' ὅτι ἡ κατ' ἐξοχὴν αὕτη Νῆσος τῆς Γῆς, ἦν ἐπίσης ὑπὸ τὴν ἰδιαιτέραν προστασίαν τοῦ θεοῦ τῆς θαλάσσης, εἴτε Ποσειδῶν ἐλέγετο οὗτος, εἴτε Ὠκεανὸς, εἴτε Πρωτεὺς, εἴτε Νηρεὺς, εἴτε Θέτις· βαθμηδὸν δὲ περιῆλθεν ὑπὸ τὴν προστασίαν τῆς Θέτιδος, ὡς ἐπίσης τοῦ Ἀπόλλωνος καὶ τῆς Ἀρτέμιδος, γεννηθέντων εἰς αὐτὴν, διὰ τοῦτο ἐλέγετο καὶ Δῆλος ἤ Ὀρτυγία–Γορτυγία–Γόργυρα–Κόρκυρα Μέλαινα, κατ' ἀντιδιαστολὴν πρὸς τὴν Κόρκυρα Φαιακίαν ἐκ τῆς αὐτῆς ρίζης γεργυργορ, ὡς καὶ ἡ Γυρτώνη, περὶ ἦς ὁ Ὅμηρος:

«οἱ δ' Ἄργισσαν ἔχον καὶ Γυρτώνην ἐνέμοντο,

Ὄρθην Ἠλώνην τε πόλιν τ' Ὀλοοσσόνα λευκήν...».[2]

Εἰς τοὺς στίχους τούτους ἡ Ἄργισσα, ἡ Γυρτώνη, ἡ Ὄρθη–Ὀρθρονή, Ἠλώνη καὶ Ὀλοσσών, εἶναι διάφοροι ταὐτοσήμαντοι μορφαὶ μιᾶς ἐννοίας, τῆς Νήσου τῶν Παξῶν–Ὀρθρωνῶν–Γυρῶν, εἰς τὴν ὁποίαν ἀναφέρεται ἡ ἐν Κρήτη Γόρτυνα καὶ ἡ ἐν Κυνουρίᾳ, ἥτις καὶ Οἴνη λέγεται, ἐξ ἀναφορᾶς πρὸς τὴν Μητρόπολιν αὐτῆς τὴν Οἴνην–Παξούς, γενέτειραν τοῦ Διονύσου· καὶ ὁ Γερήνιος Νέστωρ εἰς τὰς Γυρὰς Πέτρας τῶν Παξῶν, τὰς καὶ ἄλλως Γέρηνον καὶ Γέρηνα λεγομένας δέον νὰ ζητηθῇ. Αἱ Γυραὶ αὗται πέτραι ἦσαν καὶ εἶναι εἰσέσι λίαν ἐπικίνδυνοι· ἐν γένει ἡ θάλασσα ἡ περιβρέχουσα τοὺς Παξοὺς εἶναι τρικυκιώδης, καὶ δὴ ἡ ἐξωτερικὴ, κατὰ τὴν ΝΔ πλευρὰν τῆς Νήσου, ἀλλὰ καὶ κατὰ τοῦτο τὸ μέρος τοῦ Γερομονάχου–Παναγίας–Τζουάν, τῶν Γυρῶν δηλ. ἤ Πλαγκτῶν πετρῶν, εἶναι τρικυμιώδης, οὐκ ὀλίγα δὲ ναυάγια ἀριθμοῦνται κατὰ τὰς περιοχὰς ταύτας· διὰ τοῦτο πρὸς ἀποφυγὴν καταστροφῶν ἐπὶ τῆς Νησίδος τῆς Παναγίας ἐτέθη Φάρος, ὡς καὶ ἐν τῇ ἀρχαιότητι ὑπῆρχε τοιοῦτος, ὡς ἀναφέρει ὁ Ὅμηρος:[3]

«Αἰγύπτου προπάροιθε, Φάρον δὲ ἑ κικλήσκουσιν...

ἐν δὲ λιμὴν εὔορμος,

ἔνθα μ' ἐείκοσιν ἤματ' ἔχον θεοὶ, οὐδὲ πότ' οὖροι

πνείοντες φαίνονθ' ἁλιαέες, οἵ ῥά τε νηῶν

πομπῆες γίγνονται ἐπ' εὐρέα νῶτα θαλάσσης».

Αἴγυπτος εἶναι, ὡς τοσάκις εἴπομεν, οἱ Παξοί, λιμὴν δὲ εὔορμος ὁ λιμὴν τοῦ Γαΐου, ὁ Πάνορμος καλούμενος.[4]

Ὁ Ὅμηρος ἀναφέρων τὰ κατὰ τὸν Βελλερεφόντην, τοὺς κατοίκους τῆς Ὁμηρικῆς Λυκίας ὀνομάζει Σολύμους· ὁ Βελλερεφόντης λέγει:

πρῶτον «ἐφόνευσε τὴν Χίμαιραν»

δεύτερον «αὖ Σολύμισι μαχήσατο κυδαλίμοισιν»

τρίτον «αὖ κατέπεφνε Ἀμαζόνας ἀντιανείρας».

Περὶ Σολύμων, ὁ Ὅμηρος λέγει καὶ ἐν Ὀδυσσείᾳ, ὅτε ὁ Ποσειδῶν[5] ἀντελήφθη τὸν Ὀδυσσέα ἀναχωρήσαντα πρὸ πολλοῦ ἐκ τῆς Νήσου τῆς Καλυψοῦς καὶ προσεγγίζοντα εἰς τὴν Φαιακίαν.

«Τὸν δὲ ἐξ Αἰθιόπων ἀνιὼν κρείων ἐνοσίχθων τηλόθεν ἐκ Σολύμων ὀρέων ἴδεν».[6]

Ἡ Ὁμηρικὴ Λυκία καὶ Ἔφυρα, εἴδομεν ὅτι εἶναι οἱ Παξοί· γινώσκομεν ἐπίσης ὅτι ὁ Βελλερεφόντης εἰς τὰ μέρη ταῦτα ἔδρασεν. Χίμαιρα, Ἰμέρα, Χιμάρα, εἶναι οἱ Παξοί, ἐν τοῖς ὁποίοις σώζεται ἔτι τοπωνυμία Ἰμέρα Χειμέρα Ἡμέρα καλουμένη· συνεπῶς καὶ οἱ Σόλυμοι εὐρίσκονται ἐπὶ τῶν Παξῶν· ἄλλως τε ὁ Ὅμηρος εἶναι σαφέστατος τοποθετῶν τοὺς Σολύμους οὐ μακρὰν τῶν Φαιάκων. Σόλυμοι δὲ καὶ οἱ Τέρμιλοι. Πάντα ταῦτα συνηγοροῦσι ὅπως τοὺς Σολύμους δεχθῶμεν περὶ τὰς Γυρὰς πέτρας, αἵτινες ἐλέγοντο καὶ Χειμέριον, ὡς ἐκ τῆς θέσεως αὐτῶν τῆς χειμερίου καὶ τρικυμιώδους· σόλος ἐκ τοῦ σέλα σημαίνει βράχον ἀπορρῶγα, κρημνόν, σκόπελον· σόλοι· πολλοὶ τοιοῦτοι βράχοι, τοῦτ' αὐτὸ «γυραὶ πέτραι μεγάλαι», ὡς λέγει ὁ Ὅμηρος, αὐταὶ αὕται αἱ ὁποῖαι σήμερον λέγονται Γερομόναχος, ἀλλ' ἐν τῇ ἀρχαιότητι ἐκαλοῦντο Γεροσόλυμος δηλαδὴ βράχοι ἀπορρῶγες, Αἰπεινοί. Ἱεροσόλυμος δὲ ἤ Γερόλυμος υἱὸς τοῦ Τυφῶνος. Σόλος ὁ βουνός, κατὰ τὸν Σουΐδα. Σοῦλι Κιάφα τὰ αὐτὸ σημαίνει. Αἰπεινὰ καὶ ἡ Πεπάρηθος. Αἴπεια ἀρχαία πόλις τῆς Κρήτης. Αἴπεια Καλαμῶν. Αἰπεινὰ Πυλίας μετὰ τῶν πέριξ χωρίων Λογκό, Βίγλα, Ἀρποχώρι, Δράγα, Καφοῦ, Λύκιον, Κόκκινον, τοπωνυμίαι ἀπαντώμεναι καὶ εἰς Παξοὺς. Τὸ Αἰπάσιον πεδίον περὶ οὖ ὁ Ὅμηρος[7] ἐπίσης· ἀλλὰ καὶ τὰ Ἀΐπατα Κορθίου τῆς Ἄνδρου πρὸς τὴν ὁμηρικὴν Αἴπειαν σχετίζεται, καὶ οὐχὶ πρὸς τὸν Ἅγιον Ὑπάτιον, ὅστις ἐταυτίσθη πρὸς τὴν τοπωνυμίαν ταύτην, ὡς ὁ Ἀπόστολος Γάϊος πρὸς τὸν Γάγιον τῶν Παξῶν· πρὸς τὴν Αἴπειαν ἐπίσης ἀναφέρονται καὶ πάντες οἱ τῆς Μυθολογίας οἱ φέροντες τὸ ὄνομα Αἴπυτος. Σολουντὶς ἄκρα Λιβύης καὶ Σολόφις ἐπίσης Λυβικὸν ἀκρωτήριον. Σόλοι ἐν Κιλικίᾳ. Σόλους εὐρίσκομεν καὶ ἐν Κύπρῳ, οἵτινες λέγονται καὶ Αἰπαία. Αἰπὺς παρ' Ὁμήρῳ σημαίνει ἀπότομος, ἀπόκρημνος, ὑψήκρημνος, Ὄρθιος. Αἴπεια λέγεται καὶ ἡ Θουρία ἤ Μεθώνη. Αἴπειαν ἀναφέρει καὶ ὁ Ὅμηρος:

«Φηράς τε ζαθέας ἤδ Ἄνθειαν βαθύλειμον, καλήν τ' ἐγγὺς ἁλός, νέαται Πύλου ἠμαθόεντος».[8]

Πᾶσαι αὗται αἱ τοπωνυμίαι ἀναφέρονται εἰς τὴν νῆσον τῶν Παξῶν, τὴν Ἄνθειαν ἤ Ἀνθεμόεσσαν, τὴν νῆσον τῶν ἄντρων, τὴν Αἰπεινήν.

Ὁ Ὅμηρος ἀναφέρει καὶ τὸν Σαλμωνέα υἱὸν τοῦ Αἰόλου καὶ πατέρα τῆς Τυροῦς· ἀλλ' ὁ Αἴολος εἶναι ἡ προσωποποίησις τῶν ὑπὸ τῶν ἀνέμων μανιωδῶς πληττομένων νήσων τῶν Παξῶν, τὰς ὁποίας ὁ Ὅμηρος ὀνομάζει καὶ «Αἰόλου Νήσους»,[9] συνεπῶς καὶ ὁ τοῦ Αἰόλου υἱὸς Σαλμωνεύς, εἶναι προσωποποίησις τῶν Σολύμων ὀρέων, τῶν Γυρῶν πετρῶν, τῶν μελανωπῶν καὶ ἐρυθρωπῶν πετρῶν καὶ βράχων· ἀντιγραφὴ δὲ τῶν βράχων τούτων εἶναι καὶ ἡ Σαλαμίς, ὡς εἴπομεν, ἡ βραχώδης νησὶς τοῦ Σαρωνικοῦ,[10] ἡ Γκούλουρη–Κούλουρη,[11] ἡ βραχώδης, ἡ καὶ Πιτυοῦσα καὶ Σκιρὰς καὶ Κυχρεία καὶ Οἰνώνη, ὀνόματα ταὐτοσήμαντα. Σαλέμη πόλις τῆς Σικελίας ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ Δρεπάνου. Σαλμώνη τῆς Ἤλιδος. Σελμὼν ἑβραϊστὶ εἶναι τὸ Μαυροβούνι· καὶ ἡ ἐν Κύπρῳ Σαλαμίς, καὶ Πελλάνα καὶ Πελεστάθη, βεβαίως ἐκ τοῦ Πέλα–σέλα· πέλανον δέ, κατὰ τὸν Ἡσύχιον, ὁ ἀφρός.

Ἐν Εὐβοίᾳ, τῇ ἀποικίᾳ ταύτῃ τῆς ὁμηρικῆς Εὐβοίας, εἰς τὴν ὁποίαν κατὰ σύγχυσιν ἀποδίδονται πᾶσαι αἱ τῆς ὁμηρικῆς ἐποχῆς ὀνομασίαι, μεταξὺ τῶν διαφόρων ἀκρωτηρίων αὐτῆς ὑπάρχει καὶ ἕν λεγόμενον Καφηρεύς, ὁ καὶ Ξυλοφάγος καλούμενος καὶ Καβοδόρος, δηλαδὴ χρυσοῦν ἀκρωτήριον, ἤ Χρυσοῦν κέρας· πρὸ τοῦ Εὐβοϊκοῦ τούτου Καφηρέως ἀναφέρονται καί τινες πέτραι καλούμεναι χοιράδες, Καφηρίδες, Γυραῖαι ἤ Γυραί. Ἀσφαλῶς ταῦτα πάντα ἔχουσι τὴν ἀρχήν των εἰς τὰ ὑπὸ τοῦ Ὁμήρου ἀναγραφόμενα, ἅτινα ἀναφέρονται ἀποκλειστικῶς εἰς τὰς Γυρὰς Πέτρας τῶν Παξῶν, αἱ ὁποῖαι ἐλέγοντο καὶ Καφηρεὺς· ὁ Ὅμηρος τὸν Καφηρέα ὀνομάζει Κύφον, ἐκ τοῦ ὁποίου ὁ Γουνεὺς ἦλθεν εἰς τὴν Τροίαν φέρων εἴκοσι δύο νῆας·[12] ὁ Ὅμηρος ἀναφέρει καὶ λίμνην Κηφισίδα[13] ἀναφέρει ἐπίσης καὶ ποταμὸν Κηφισόν.

   «οἵ τ' Ἀνεμώρειον καὶ Ὑάμπολιν ἀμφενέμοντο,

   οἵ τ' ἄρα παρ' ποταμὸν Κηφισὸν δῖον ἔναιον».[14]

Λίμνη Κηφισὶς καὶ ποταμὸς Κηφισὸς εἶναι ἕν καὶ τὸ αὐτό, ἔνθα βεβαίως δὲν προκειται περὶ ποταμοῦ ὑπὸ τὴν σημερινὴ σημασία, ἀλλὰ περὶ λιμένος καὶ δὴ τοῦ λιμένος Γαΐου, τοῦ ὁποίου ἡ μεταξὺ Γερομονάχου – Γαΐου – Ἁγίου Νικολάου καὶ Παναγίας θάλασσα, ἀποτελεῖ τρόπον τινὰ λίμνην πετρῶν – Γερμονάχου· ἀλλὰ καὶ ἡ ὅλη νῆσος οὕτω καλεῖται.

Ἀλλ' ἴδωμεν τὶ σημαίνουν αἱ λέξεις Κύφος, Κηφισίς, Κηφισσός, Καφηρεύς, αἱ ὁποῖαι ἀναφέρονται εἰς τὴν λέξιν καπυρός, καφυρός, περὶ τῆς σημασίας τῆς ὁποίας μεγάλη ἀμφιγνωμία ἐπικρατεῖ· φαίνεται ὅμως ὅτι δύο εἶναι αἱ κυριώτεραι ἔννοιαι τῆς λέξεως, ἡ τοῦ ἐκπνέειν, καὶ ἡ τοῦ φρύγεσθαι, ἀποξηραίνεσθαι· ἡ πρώτη εἶναι ἡ ἀρχική· «καπυρὸς... ἐκπνέων», κατὰ τὸν Ἡσύχιον, «καπυρὸν γελᾶν», «συρίζειν πάνυ καπυρόν», τὸ μετ' ἤχου ἆσμα, καὶ ὠδαὶ ἀγροικικαὶ καὶ ἄσεμνοι· καπυρίζω· διάγω ἀσώτως, καπύω, κατὰ τὸν Ἡσύχιον «ἐκάπωσεν», ἐξέπνευσεν· κάπυς γὰρ τὸ πνεῦμα· κάπος καὶ κάφος τὸ πνεῦμα· καφυρὲς ἐν Καλαβρύτοις λέγονται οἱ ρώθωμες, δι' ὦν εἰσπνέει τις· ἐν Μάνῃ λέγονται κάφυρο, κάφουρα, ἐν Κεφαλληνίᾳ καὶ Τριφυλλίᾳ κάφυρα καὶ κάθυρα οἱ μυκτῆρες, αἱ χοάναι τῆς ρινός· ἐν Κρήτῃ κάπυροι οἱ ρώθωνες· ὁ Ἡσύχιος πάλιν κάπουλος ὁ φάρυγξ, ὁ πόρος τοῦ πνεύματος· ἐν Ἀμισῷ καφούρα λέγεται ἡ ἀναθυμίασις, ἐν Κυτυώροις ὁ ἀτμὸς ὁ ἀναδιδόμενος ἐκ ζέοντος ὕδατος, ἐκ τῆς θαλάσσης, ἤ τῆς ὑγρᾶς γῆς, καὶ καφουρίζω, ἀναδίδω ἀναθυμίασιν· καὶ καφουρίζω ἐν Τραπεζοῦντι ἐκπέμπω ἀχνὸν ἐκ θερμοῦ πράγματος· ἐν γένει δὲ ἐν Πόντῳ καφουρίζειν σημαίνει ἐξατμίζεσθαι καὶ καφούρισμα ἡ ἄτμισις, ἡ ἐξάτμισις· καὶ καφουρώνει τὸ νερὸ, ὅταν ἀναπτύσσωνται ἐν αὐτῷ φυσαλίδες.[15] Ὁ Ἡσύχιος λοιπὸν λέγει κάπος τὸ πνεῦμα· καὶ ὁ Εὐστάθιος[16] κάπος καὶ κάφος τὸ πνεῦμα· καὶ βεβαίως αἱ λέξεις κάπος, κάφος, κάφυς, Κύφις, Κήφις, κάφουρα, κάθυρα, κάπυρα, Καπύρι, καπυράζω, Καφύρις, Κάφα Κιάφα, Καγιάφα, Καφᾶς, Καφηρεύς, ἔχουσιν σχέσιν πρὸς τὸ πνεῦμα, τὸν ἀέρα, τὸν ἄνεμον· Καφηρεὺς δὲ ὠνομάσθη τὸ ἀκρωτήριον τῆς Εὐβοίας – Παξῶν – Γυρῶν πετρῶν, διὰ τὸ τρικυμιῶδες καὶ ἀνεμῶδες αὐτοῦ, διὰ τοῦτο καὶ λέγονται ὑπὸ τοῦ Ὁμήρου Ἀνεμούριον αἱ Γυραὶ πέτραι· ταὐτὸ τοῦ Κύφος, Κηφισίς, Κηφισσός.

Κρίνοντες τὸν τρόπον καθ' ὅν οἱ ἀρχέγονοι ἄνθρωποι ἐσχημάτιζον τὰς ὀνομασίας, φρονοῦμεν ὅτι ἀπὸ τὴν λέξιν κάπυρα κήπυρακάθυρα κήθυρα, προῆλθεν ἡ ὀνομασία τῶν Νήσων Κηθύρων καὶ τῆς Κηθύρης – Ἀφροδίτης, ὡς ἐκ τοῦ κάφος ἡ ἄλλη ὀνομασία τῆς Ἀφροδίτης Πάφος, ἀντικαθισταμένου ὡς τοῦ κ διὰ τοῦ π, καὶ ὅτι ἡ ἄλλη ὀνομασία τῆς Ἀφροδίτης Κύπρις–Κύπρος συσχετίζεται ἀμέσως πρὸς τὴν κύφινκύπαρονκάπυρον· γνωστοῦ δὲ ὄντος ὅτι ἐν τῇ ἀρχικῇ γλώσσῃ ἡ λέξις κάπυρος, κάφυρος καὶ τὸ καφυρίζειν καφουρώνειν σημαίνει τὰς φυσαλίδας τοῦ ἐξατμιζομένου ὕδατος, εὑρίσκομεν τὸ ὄνομα τῆς Ἀφροδίτης, τῆς ἐκ τοῦ ἀφροῦ δῆθεν τῆς θαλάσσης γεννηθείσης· καὶ πάντα ταῦτα διότι ἐπὶ τῆς πάντοτε ἀφροέσσης, ὡς ἐκ τῶν τρικυμιῶν τῆς Νήσου τῶν Παξῶν, ἥτις ἐλέγετο καὶ Κύθηρα, ἐτιμᾶτο ἡ Ἀφροδίτη, ἡ καὶ Παφία· παφλάζω δὲ σημαίνει ἀφρίζω. Βράζω ἐπίζέοντος ὕδατος, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς σφόδρα ταρασσομένης θαλάσσης. Ἐν δὲ τῇ νησίδι τῆς Παναγίας, ἥτις ἀποτελεῖ μέρος τῶν Γυρῶν Πετρῶν–Καφηρέως–Κυφέως, ἰδιαιτέρως ἐλατρεύετο, ἐκεῖ ὅπου σήμερον εἶναι ὁ ναὸς τῆς Παναγίας, ἡ θεὰ τοῦ Κάλλους, ἡ Κυθήρη, ἡ Κύπρις, ἡ Παφία, ἡ Ἀφροδίτη, ἐξ ἧς καὶ Ἀφροδισιὰς ἐλέγετο τὸ μέρος τοῦτο τῆς Νήσου τῶν Παξῶν, ἡ Ἀφροδισιάς, ἥτις κατὰ Στέφανον τὸν Βυζάντιον, ἐλέγετο καὶ Ἐρύθεια·[17] ἀλλ' ἐλέγετο ἐπὶσης ἡ νῆσος αὕτη καὶ Ἀστερία· ἧν δὲ ἡ Ἀστερία ἀδελφὴ τῆς Λητοῦς ἐκ τοῦ Κείου καὶ τῆς Φοίβης· ἀλλὰ καὶ ἡ Ἀφροδίτη ἐπίσης Ἀστερία ἐκαλεῖτο, ἐξ οὗ ὀνόματος προῆλθε τὸ τῆς Ἀστάρτης, Ἀσταρὼθ ὡς ἐκάλουν αὐτὴν οἱ ἀνατολικοὶ λαοί·[18] ἐπειδὴ δὲ τὸ μέρος τοῦτο ὡς ἐκ τοῦ ἡφαιστειώδους αὐτοῦ ἦν ἀφιερωμένον καὶ εἰς τὸν Ἥφαιστον ἐξ οὗ καὶ Ἡφαιστία[19] ἐλέγετο, ἐμυθολογήθη ὅτι ἡ Ἀφροδίτη ἦν σύζυγος τοῦ θεοῦ τούτου· ὁ Ἡσίοδος περιγράφων πῶς ὁ Κρόνος τῇ ὑποδείξει καὶ συνεργασίᾳ τῆς Γαίας διὰ τῆς πελωρίας ἅρπης τῆς μακρᾶς και καρχαρόδοντος, ἠκρωτηρίασε τὸν πατέρα αὐτοῦ Οὐρανόν, ἀποκόψας τὰ μήδεα αὐτοῦ καὶ ρίψας αὐτὰ φέρεσθαι ἐξοπίσω, προστίθησιν:

   «τὰ μὲν ἐτώσια ἔκφυγε χειρός·

   ὅσσαι γὰρ ραθάμιγγες ἀπέσσυθεν αἱματόεσσαι,

   πάσας δέξατο Γαῖα· περιπλομένων δ' ἐνιαυτῶν

   γείνατ' Ἐριννῦς τε κρατερὰς μεγάλους τε Γίγαντας.

   Νύμφας θ' ἅς Μελίας καλέουσ' ἐπ' ἀπείρονα γαῖαν».[20]

Βεβαίως αἱ Ἐρυννῦες, οἱ Γίγαντες, καὶ αἱ Μελίαι ἀναφέρονται εἰς τοὺς βράχους τῶν Νήσων ἡμῶν, τοὺς ὁποίους κατὰ τὸ παράδειγμα τοῦ Ὁμήρου προσωποποιεῖ ὁ Ἡσίοδος, ὅπως καὶ τὰς Γοργόνας, καὶ τὰ ἄλλα τερατόμορφα πλάσματα. Ἀλλὰ δὲν ἔληξαν ἔτι τὰ ἀποτελέσματα τῆς υἱϊκῆς ἀστοργίας, ὑπὸ τὴν ὁποίαν βεβαίως ὑπονοοῦνται διάφοροι γεωλογικαὶ ἀναστατώσεις, ἐξ ὧν προῆλθον νῆσοι καὶ βράχοι καὶ σκόπελοι παντὸς εἴδους. Ἐξακολουθεῖ λοιπὸν:

   «μήδεα θ' ὡς τὸ πρῶτον ἀποτμήξας ἀδάμαντι

   κάββαλ' ἀπ' ἠπείροιο πολυκλύστῳ ἐνὶ πόντῳ,

   ὥς φέρετ' ἄμ πέλαγος πουλὺν χρόνον, ἀμφὶ δὲ λευκὸς

   ἀφρὸς ἀπ' ἀθανάτου χροὸς ὤρνυτο· τῷ δ' ἐνὶ κούρη

   ἐθρέφθη· πρῶτον δὲ Κυθήροισι ζαθέοισιν

   ἔπλητ', ἔνθεν ἔπειτα περίρρυτον ἵκετο Κύπρον·

   ἐκ δ' ἐβη αἰδαίη καλὴ θεὸς, ἀμφὶ δὲ ποίη

   ποσσὶν ὕπο ῥαδινοῖσιν ἀέξατο· τὴν δ' Ἀφροδίτην

   κικλήσκουσι θεοί τε καὶ ἀνέρες, οὕνεκ' ἐν ἀφρῷ

   θρέφθη ἀτὰρ Κυθέρειαν, ὅτι προσέκυρσε Κυθήροις.

   Κυπρογένειαν δ', ὅτι γέντο πολυκλύστῳ ἐνὶ Κύπρῳ,

   ἠδὲ φιλομμηδέα, ὅτι μηδέων ἐξεφαάνθη».[21]

Τοιαύτης οὔσης τῆς γεννήσεως τῆς περικαλλοῦ Θεᾶς, εἶναι εὐνόητον πῶς ἀπέβη ἡ προστάτις τῶν ἡδονῶν καὶ ἀπολαύσεων, καὶ πῶς ὡς ἰδιαίτερον αὐτῆς καὶ τοῦ Διονύσου σύμβολον, ἐθεωρήθη ὁ φαλλὸς καὶ τὰ «γέρρα», τὰ γέρρα Νάξια–Πάξια, δηλαδὴ ἀμφοτέρων τῶν φύλλων τὰ γεννητικὰ μέλη·[22] διότι ἡ λατρεία τῆς Οὐρανίου Ἀφροδίτης, ἐκπέσασα εἰς τὴν τῆς Πανδήμου ἀπέβη ὀργιαστική, θεωρουμένης ταύτης ὡς μητρὸς τοῦ Πριάπου. Ὡς ἐκ τῆς τοιαύτης δὲ λατρείας τῆς θεᾶς εἰς τὰς Γυράς, τὰς Πετραίας ἄκρας, τὰς Μελαίνας ἄκρας Ἐρυθραίας ἄκρας, ἡ Ἀφροδίτη ἐλέγετο καὶ Μέλαινα καὶ Ἐρυθραία καὶ Κυνῶπις καὶ Κυνοστόλος καὶ Κολιὰς Γκολιάς, Σχοινία, Ἑρυκίνη, Σικωνία, Αἰολόμορφος.

 

 

 


[1] Ἰλιὰς Β, 499.

[2] Ἰλιὰς Β, 738. Τὴν Γυρτώνην ὁ Ὅμηρος ἐν τῇ Ὀδυσσείᾳ ὀνομάζει γόρτυνα καὶ ἐπεξηγεῖ τὴν ὀνομασίαν λέγων αὐτὴν «αἱπεῖαν πέτραν» διὰ τοῦτο καὶ οἱ ἀρχαῖοι ἐκάλουν αὐτὴν Ληθαίαν. Ὀδυσσ. γ, 294.

[3] Ὀδυσσ. δ´ 355.

[4] Πάνορμον ὁ λιμὴν τῆς Σκοπέλου. Πάνορμος ὄρμος μεταξὺ Σουνίου καὶ Θορικοῦ Ἀττικῆς. Πανορμονήσι Νησὶς παρὰ τὴν Ἀστυπάλαιαν. Πάνορμος πόλις καὶ λιμὴν Ἀχαΐας. Πάνορμος παρὰ τὴν ἀρχαίαν Κύζικον. Πάνορμος τῆς Σικελίας. Πάνορμος ἐν τῷ Ἀδριατικῷ πελάγει. Πάνορμος ἐν Μυκόνῳ. Πάνορμος Μυλοποτάμου. Πάνορμος Τήνου. Πᾶσαι αὖται οἱ Πάνορμοι εἶναι ἀντιγραφὴ τοῦ Πανόρμου λιμένος τῶν Παξῶν. Πάνορμος δὲ ἐλέγετο καὶ ἡ Ἀντιγόνη νῆσος τῶν Πριγκηπονήσων, τῶν ὁποίων τὰ ὀνόματα εἶναι αὐτούσια πρὸς τὰ τῶν Παξῶν. Καὶ ἡ Χιόνη-Κυόνη τῆς Ἀχαΐας, αἱ Χιονάδες τῆς Ἀλεξανδρουπόλεως, τὸ Χιονάτο τῆς Καστοριάς, αἱ Χιονάδες τῆς Κονίτσης, καὶ ἰδίως τὰ Χιονᾶτα τῆς Κεφαλληνίας, δὲν εἶναι ἄσχετα πρὸς τὴν Νῆσον τῶν Παξῶν, τῆς ὁποίας θυγάτηρ εἶναι ἡ Κεφαλληνία.

[5] Ἰλιὰς Ζ, 179, 186 καὶ 204.

[6] Ὀδύσσ. ε´ 282.

[7] Ἰλιὰς Α, 136.

[8] Ἰλιὰς Ι´ 151. Περὶ τῆς Αἰπείας ὁ Ὅμηρος γράφει καὶ ἐν Ἰλιάδι Α´ 162. Τὴν ἐν Εὐβοίᾳ δῆθεν Αἴπειαν ὁ Ὅμηρος ἀλλαχοῦ ὀνομάζει «Δίον Αἰπὺ πτολίεθρον» (Ἰλιὰς 538). Δίον ἐπίσης ἀρχαία πόλις τῆς Χερσονήσου ἀκτῆς ἤ Ἄθω. Ἄθως δὲ καὶ Ἀκτὴ εἶναι ὀνόματα τῶν Παξῶν. Δίον τῆς Πιερίας ἐν Μακεδονίᾳ. Πιερία δὲ ἤ Πετρήεσσα εἶναι οἱ Παξοὶ. Δίον τῆς Εὐβοίας ἐγγὺς τοῦ Κηναίου ἀκρωτηρίου. Δίον τῆς Κρήτης τὸ καὶ Σολῖνον· καὶ ὁ Κηφισσὸς Δίος ὑπὸ τοῦ Ὁμήρου ὀνομάζεται.

[9] Ὀδυσσ. κ´ 4. Ἀερόπη θυγάτηρ τοῦ Κηφέως-Καφηρέως· περὶ τοῦ Σαλμωνέως ἐμυθολογεῖτο ὅτι ἦτο ὁ ἐφευρέτης τῆς πυρίτιδος, καὶ τοῦτο φαίνεται, ὡς ἐκ τῶν ἐκρήξεων τοῦ Γαΐου τῶν Παξῶν, αἵτινες ἔλαβον χώραν εἰς τὰ μέρη ταῦτα, ὅπου ἦν ἡ Αἴτνα καὶ ἡ Λῆμνος ἡ ὁμηρική, καὶ ὅπου ὁ Ἥφαιστος, κατὰ τὴν μυθολογίαν, εἴχε τὰ ἐργαστήρια αὐτοῦ· καὶ ὅπου ἡ Γιγαντομαχία, ἡ χώρα τῶν Τερμίλων καὶ Τελχίνων ἡ Θέρμαισα, Ἰμέρα, ὁ Θερμώδων.

[10] Ἰλιὰς Β´ 557.

[11] Γκούλι τοπωνυμία ἐν Παξοῖς καὶ Γκοῦλες-Κοῦλες, Γλουλουμίθρα ἐπὶ τοῦ Γερομονάχου· γυάλη σημαίνει ποτήριον· γυάλα δὲ τὰ κοῖλα, ἡ κοιλότης τῶν βράχων, τὰ σπήλαια καὶ γωλεὸς, ὡς εἴπομεν, τὸ σπήλαιον. Γκούλι καὶ Γούλι τὸ αὐτὸ. Γουλᾶς καὶ Κουλᾶς ἐπίσης, καὶ σημαίνει βράχους, βραχώδη ὑψώματα, Πύργον· Γουλιδινὰ ἐπαρχίας Κρήτης, Γκοῦλες Κοζάνης. Γουλὶ τοπωνυμία ἐν Παξοῖς· ἐν γένει πᾶσαι αἱ τοπωνυμίαι αἱ ἔχουσαι τὴν ρίζαν Γου, Γκου, Γουρ, Γουν, Γουβ, Γον, Γομ, Γολ ἀναφέρονται εἰς τοὺς βράχους, τὰ ἀκρωτήρια, τὰ ὄρη, καὶ τὰ κοιλώματα τῶν βράχων· ὡς δύναταί τις εὐχερῶς νὰ ἐξακριβώσῃ, καὶ εἶναι αἱ τοπωνυμίαι αὗται καὶ αἱ συναφεῖς ἄπειροι.

[12] Ἰλιὰς Β´ 748. Ἐν Παξοῖς σώζεται μέχρι σήμερον τὸ ἐπίθετον Καφηρεὺς, ἤ Καφύρης ὡς ὀνομάζεται ὁ εὐγενικὸς Πρόεδρος τοῦ Γαΐου Παξῶν.

[13] Ἰλιὰς Ε´ 709.

[14] Ἰλιὰς Β´ 521.

[15] Λεξικογραφικὸν Ἀρχεῖον τῆς Μέσης καὶ Νέας Ἑλληνικῆς, τομ. Α´ Παράστημα τοῦ ΚϚ´ τῆς Ἀθηνᾶς καὶ ἑξῆς· ὅπου καὶ παραπέμπομεν τοὺς θέλοντας νὰ ἐξακριβώσωσι τὰς διαφόρους σημασίας τῆς λέξεως ταύτης.

[16] 1280, 34. Κεφὼρ ἑβρ. σημαίνει πάχνη, ὁμίχλη· κετὼρ δὲ καὶ κειτὼρ θυμίαμα, ἀναθυμίασις, καπνὸς· ἀλλὰ καὶ τὰ μέρη ταῦτα τῶν Παξῶν, ὡς καὶ ὁ ὅλη Νῆσος ἐλέγετο Αἰθαλώδης καὶ Ἄχνη· καὶ ὁ Κιθαιρὼν εἰς αὐτὴν ἀναφέρεται. Σημειωτέον δὲ ὅτι ὁ Κιθαιρὼν ἐλέγετο καὶ Ἀστέριον ὄρος, καὶ ἡ νησὶς τῆς Παναγίας Ἀστερία ὑπὸ τοῦ Ὁμήρου ὀνομάζεται. Κυπρὶ καὶ ἐν Ἄνδρῳ.

[17] Ἐλάσσονες Γεωγράφοι, Α´ 16.

[18] Ἀστερία καὶ ἡ Κρήτη καὶ ἡ Δῆλος. Ἀστέριοι καὶ οἱ Κάτοικοι τῆς Τενέδου, καὶ Πειριεῖς νῆσοι καὶ Ἀστερία.

[19] Ἡ Νῆσος τῶν Παξῶν, ὡς εἴπομεν ἤδη σελ. 33, ἐλέγετο Ἡφαιστία, διότι ἐν τῇ ἀπωτάτῃ ἀρχαιότητι αὐτόθι συνέβη μεγάλη καταστροφὴ γεωλογικὴ, καθ' ἥν μέρος τῆς Νήσου κατεποντίσθη, ὡς ἐν καιρῷ θὰ ἀποδείξωμεν διὰ σαφεστάτων μαρτυριῶν· ἐντεῦθεν προῆλθε καὶ ὁ μύθος περὶ τῆς μάχης τῶν Τιτάνων καὶ Γιγάντων· διὰ τὸν αὐτὸν λόγον ἡ Νῆσος ἐλέγετο Λῆμνος, Αἰθαλία, Ταρτησσός, Ὑπερίη-Κύμῃ, Αἴτνα καὶ Φλέγρα· Φλεγύας δὲ ὁ μυθικὸς βασιλεὺς αὐτῆς, υἱὸς τοῦ Ἄρεως καὶ τῆς Χρυσῆς. Γύρτων ἀδεφὸς Φλεγύου. Γυρτώνη θυγάτηρ Φλεγύου. Ἰξίων υἱὸς Φλεγύου, πάντες ἔχοντες ἄμεσον σχέσιν πρὸς τοὺς Παξοὺς. Καὶ Χρύση μήτηρ τοῦ Φλεγύου. Φλεγέθων δὲ καὶ Πυριφλεγέθων ἐλέγετο ἡ λίμνη τοῦ Γάγιου· ἡ Γυγαία, ἥτις ἐξελαμβάνετο καὶ ὡς ποταμὸς. Τυφών, Πορφυρίων, Ἄθως, Ἀλωεΐδαι, Ἀλκυονεύς, Τελχίν, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα ἀτίθασα στοιχεῖα, ἐντεῦθεν ἔχουσι τὴν ἀρχήν των. Καφῶνος καὶ Κιάφα, Φάλκυα· Χρυσοπηγὴ καὶ ἐν Ἄνδρῳ.

[20] Θεογονία 180.

[21] Θεογονία 188-200.

[22] Μητροπολίτου Ἀθηναγόρα Ἐλευθερίου: «Τσαμαντᾶς καὶ Τσάμησες» σελ. 7-8. Ἡ ἀνωτέρω μελέτη περιλαμβάνεται στὸ βιβλίο, «ΒΟΔΑ-ΒΙΡΟΣ», ἐκδ. Ἐλευσὶς.